Midangte chhiartir ve la!

Naupangten thing an fawm a, a paten mei an chhem a, hmeichhiaten van lalnu hnena hlan tur chhang an hmet a, pathian dangte tan in tur thilhlan an hung chhuak a, mi tihthinrimna mai turin. Keimah em ni mi tihthinrim? Anmahni zahna turin anmahni a ni zawk lawm ni?” tih hi Lalpa thuchhuak a ni. – Jeremia 7:18-19
 
Bible i chhiar hian “A eng tihna tak chu ni maw?” tia han ngaihtuah let vang vang i nei tawh em? Jeremia bu-ah hian Judaten tu emaw “van lalnu” tia koh an biak avanga Pathianin a demna a awm a.
 
Hei hi a mak lai tak pawh a ni awm e. A ruk a rala tih ṭhin serh leh sang pawh a ni lo. Chhungkaw kimin an tel ṭhin. Naupangten thing an fawm a, paten mei an chhem a, hmeichhiaten a hnena hlan tur chhang an siam bawk.
 
A nih chuan tu nge he van lalnu hi ni ta ang? Tin, Yahweh be tura ngaih miten chu nu chu eng vangin nge an biak daih?
 
Kan chhan hmain, ṭawngkau chheh hman dan ngaihnawm deuh, mak deuh si a awm.
 
Sapṭawng Bible zawng zawng deuhthawah Jeremia 7 leh 44 a he lai thu hi “van lalnu” tiin an letling a. Chutih laiin Hebrai Masoretic Text chuan “lalnu” tih sawi nana thumal hman lar zawk malkat (מַלְכַּת) chu hmang lovin thumal lar lo tak meleket (מְלֶכֶת) tih zawk a hmang tlat.
 
Hei hi a nia a ngaihnawm chho lai chu.
 
Hmanlai Hebrai ṭawngte kha vowel chhinchhiahna tel lova ziah ṭhin a nia. Kum za tam liam hnuah Juda lehkha ziaktu Masoret an tihten an belh tak chauh an ni. Jeremia-a thuziaka consonant te hi MLKT an nia, chu chu a vowel milpui han belh chuan “lalnu” tia hriat thiam theih a ni.
 
Mahse Masoret ten vowel an han belh khan meleket tih a lo chhuak daih mai a, a lam danah phei chuan mele’khet (מְלֶאכֶת) tih nen a inzul viau mai a, chu chu “hna” tihna a ni. Hei erawh hi chu hria ila, Hebrai ṭawng tlanglawna “hna” tih sawina chuan consonant pakhat aleph a nei tel tih hi. Thumal inang chu an ni lo a nih chu.
 
Mi thiam ṭhenkhatte chuan he’ng lehkha ziaktute hian Israelten ring lo mite pathian an biak chu thup duhin a lam dan hi an tidanglam niin an ring a. Ṭhenkhat dang leh chuan a ziah dan danglam tak hi “lalnu” sawina danglam takah an ngai mai bawk. Lehkha ziaktute rilru tak chu kan va hre thei lo a nih ber chu.
 
Lehlin hmasak ho khan hemi thua buaina hi an tikhawlhkham zual ve bawk a. Grik Septuagint chuan Jeremia 7 hi van mipuite a kawhtir a, Jeremia 44 hi van lalnu a kawhtir hlauh thung a. A hnu lama Aramaic ṭawnga lehlin phei chuan arsi a ti daih mai a, chutih rualin Latin Vulgate leh Grik lehlin hmasa thenkhat chuan “van lalnu” tih hi an ṭawm thlap.
 
Jeremia hian pathiannu ni lovin arsite leh vana awm thil dangte biakna a sawi a ni zawk mai ang em?
 
A ni thei tho. Ancient Near East rama sakhuate hian vana thil awmte hi pathian nen an sawi fin fo a. Entirna’n, Amos 5:26 khan arsi biakna lam chungchang a sawi a ni.
 
A enga pawh chu ni se, Jeremia 44 chuan “hmeichhe” hnena thil hlan chungchang a sawi a, pathiannu lam chu a kawk chiang mai. Chu vangin “van lalnu” tia lehlin pawh a buk a la rit viau.
 
A nih leh eng pathiannu ber nge a nih ang?
 
Awm ang tak tak pathum an awm: Anat, Ishtar leh Astarte.
 
Anat hian bul i’n ṭan teh ang.
 
Hmanlai pathiannu te kha zaidam tak, mite chawma enkawl ṭhin anga i mitthla chuan Anat hi mak i ti ngawt ang. Ani hi hmanlai West Semitic pathiannu niin kum sanghnih BC vel aṭanga biak ṭan tawh nia ngaih a ni a, chu aia hma mah pawh chu a ni thei awm e.
 
Ugaritic thuziakte chuan mi thah nuam ti tak, indo mi rapawm tak angin an sawi a, indonaa a tihhlum tawhte thisen tling puauah te chuan a kal kual vel ṭhin ni awm tak a ni. Baal nena inhnai tak niin amah sawina atan pawh hming ropui tak “Van Sang Takte Lalnu” tih angreng te hman ṭhin a ni.
 
Inzawmna beng verh deuh dang pawh a la awm. Aigupta rama Elephantine thliarkara Juda hote thuziak dahṭhat, kum zabi pangana lai vel ami ah chuan hming ṭhenkhat Anat-Bethel tih leh Anat-Yahu tih angte an awm a.
 
Jeremia 44 chuan Aigupta rama Juda chengte a kawk tih kha kan la hria ang a. Aigupta sakhaw thiltihah pawh Anat hi biak aṭ \hin a, Beth Shean vela hmun hlui laih chhuahte pawhin Aigupta kut hnu lanna ṭhenkhatah chuan he pathiannu hi a awm ve tih an tichiang a ni.
 
Jeremia’n van lalnu a tih chu a ni thei ang em?
 
Ni thei tho mai. Mahse Jeremia hunlai khan Judate zingah Anat an be nasa tih finfiahna tur hi a tam lo khawp mai.
 
A dawt lehah chuan Ishtar a ni a, Mesopotamia pathiannu thiltithei berte zinga mi a ni.
 
Assuria leh Babulon ram pumah biak niin Ishtar hian hmangaihna, mipat hmeichhiatna, indona leh lal thuneihna a entir a. Epic of Gilgamesh ah khan a changtupa kha inneihah a sawm a, hnawl a nih khan a rapthlak eltiangin a thinrim a nih kha.
 
Mahse Ishtar leh Jeremia inzawmna tichiangtu ber chu thil ho te a ni tlat: chhang.
 
Hebrai ṭawnga pathian biakna chhang sawina thumal kawwanim hi Akkadia ṭawnga kamānutih nen hian an inhnaih hmel, chu chu Mesopotamia rama sakhaw biakna chhang sawinaatana hman tlanglawn a ni.
 
Mi thiam ṭhenkhat chuan he’ng chhangte hi amah pathiannu pian ang neia siam niin an ngai a. Archaeologist te pawhin hmanlai Juda ram hmunah hmeichhe lem an lai chhuak nual a, chu’ngho pawimawhna dik tak erawh chu thu mum a la awm thei chiah lo.
 
Chutih rualin kamānu hi Ishtar nen chauha sawi zawm pawh a ni lova. Chu vangin a inzawmna hi chu a chiang tih theih a ni chiah lo a, thil ni thei tihna a ni deuh mai e.
 
A pathumna chu Astarte a ni a, Kanaan leh Phoiniki pathiannu pawimawh tak, Ishtar nen pawha inhnaih tak a ni.
 
A dangte ang lo takin Astarte hi a hmingin Thuthlung Hluiah a lang a, Astarothi tih emaw Astorethi tih emaw a ni ṭhin.
 
Engati nge a lam dan a inan loh?
 
Bible ziaktute hian a chang chuan ring lo mite hming hi an tidanglam ṭhin a, hei hi an huatzia an tihlanna a ni. Hetianga tih hi dysphemism tih a ni, euphemism letling chiah.
 
Astarte hming hian Hebrai ṭawnga “zahthlak” sawina thumal boshet nena kaihhnawih vowel a lo fawm tawh a ni mai thei.
 
Hetiang deuh hi Saula fapa chungah khan a thleng a, Chronicles-ah chuan Eshbaal tia koh a ni a, a awmzia chu “Baala mi” tihna a ni (1 Chronicles 8:33; 9:39), mahse Samuela-ah chuan Ishbosheth tih a ni daih a, a awmzia chu “mi zahpuiawm” tihna a ni (2 Samuel 2:8-10). Mephibosetha (2 Samuela 4:4; 9:6) pawh hetiang tho entirna hi a ni ang, Chronicles ah chuan Merib-baal tia ziak a ni daih (1 Chronicles 8:34; 9:40).
 
Astarte hi a awm riauna chhan chu Israelte hual veltu Kanaan ho sakhaw biakah a tel tlat a ni.
 
Mahse zawhna zawh loh tur zawk kan lo zawt reng em?
 
Van lalnu tih hi pathiannu pakhat chauh sawina a lo ni lo reng em?
 
Roreltute 2:13 ah chuan Israelte chuan “Baala leh Astorethia” te rawng an bawl thu kan hmu a. Hetah hian pakhat aia tam sawina ṭawngkam hman a ni.
 
He’ngte hi hnam dangte pathian leh pathiannu hrang hrang a hlawma sawina ṭawngkam mai pawh an ni thei a, Akkadia ṭawnga an hman ṭhin ang deuhin. A nih loh vek pawhin he’ng pathiante tho an rama an lo sawi ve dan pawh a ni thei.
 
Hmanlai sakhuate kha an inchawhpawlh zeng zung hlawm ṭhin a. Entirnan, Grik ho Zeus-a leh Rom ho Jupiter-a te pawh inang deuhthawa chhuah an ni a, an biak dan erawh a inang chuang lo.
 
Israelte khan Anat, Ishtar, Astarte leh an sakhaw tihphung ṭhenkhat vawm khawmin van lalnu hi anmahni milin an lo nei ve pawh a ni mahna le.
 
Hetianga sakhaw rin dan inchawhpawlh nulh hi mi thiamte chuan sycretism an ti a.
 
A tu ber nge a nih hriat fiah fak a harsat em em chhan pawh hei hian a tichiang awm e.
 
Hriat sual palh thil pakhat erawh hi chu chik ve a ṭul tlat. Roman Catholic ho hian Mari hi van lalnu tiin an ko ṭhin a, chu vangin Protestant ṭhenkhat chuan Jeremia thu hi Mari biak sawiselna atan an hmang ṭhin. Mahse Jeremia hian Kristianna awm hma daiha hmanlai ring lo mite sakhaw biak chungchang a sawi a ni. Mari chungchanga kan ngaihdana chu eng pawh lo ni se, he kohna inang hian sakhuanaah nihna inang an nei tih a kawk hran lo.
 
Kan zir tur pawimawh ber erawh thil dang deuh a ni ang.
 
Jeremia 44 ah khan mipuite khan pathiannu an biakah khan an ṭang tlat. An chawimawi khan malsawmna tam tak dawngin an insawi a, an chawimawi loh khan chhiatnain a umzui ṭhin niin an insawi ve tlat.
 
An hnialkhan ber pawh ho te a ni: A ṭangkai chuan engah nge kan hnualsuat ngawt ang?
 
Hei hi kan hriat tawh hnu a ni em?
 
Tunlai Kristian tam tak chuan lei malsawmna an dawn hi Pathianin an awm dan a pawmzia tihlanna emaw an ti tlat. Hausakna, hlawhtlinna, emaw kohhran ṭhanna hi Pathian malsawmnaah kan ngai ṭhin.
 
Mahse Jeremia chuan chutiang ngaihdan chu a do tlat. Mipuite tawrhna kha Yahweh thu an awih loh vang a ni a, an pathiannu an hlamchhiah vang ni lovin.
 
Hetah hian vaukhanna thu dang pawh a awm.
 
Sakhuaa dazatna hi Pathian hnawla bul inṭan a ni lem lo. A chang hi chuan kalphung kan bel tawh tak aṭang te, tihphung kan chhawm chhoh zel aṭang te leh a chhan pawh zawt hranpa lova kan chin ṭhan thil kan tih chhoh zel aṭang tea lo chawr chhuak pawh a ni ṭhin.
 
Jeremia vau tawk mipuite kha sakhaw mi tak vek an ni. Sakhaw serh leh sang ngaih pawimawh, thawhlawm thawh leh sakhaw tihphung zawm lamah an ṭha lutuk. An buaina kha sakhaw mi nih loh lam a ni lova, Pathiana rinawm tawh lo sakhaw vawn lamah a ni zawk.
 
Vawiina Kristiante tana zirlai pawimawh tak chu pathian lem biak loh tih ringawt hi a ni lo. Tu/Eng lakah nge kan rinawm ber tih hriat te, thudik hi hlawhtlinna hmangin kan lo teh reng em tih inzawh te leh kan sakhaw hman dan hian Bible a mil em tih inzawh te an ni.
 
Jeremia’n van lalnu chu tu nge a nih tih a puangzar miah lo hi a pawimawh lai tak pawh a ni ang a.
 
A thu ngaithlatute khan an hre sa vek tih a hriat a.
 
Chu chu a ṭha lo lai tak pawh a ni. Pathian dang biak kha an nunah a bet nghet tawh lutuk a, chhungkua kuain ngaihṭhat lohna pawh nei lovin an lo be hmiah hmiah mai a.
 
Israelten pathiannu dang an lo bia ringawt kha a ṭha lo lai pawh a ni lo. Israelten an sakhua kha ngaiah an nei tawh lutuk a, an biak tur ber Pathian an lo theihnghilh tawh zawk kha a ṭha lo lai chu a ni.
 
Tichuan Kristianten kan inzawh reng tur zawhna chu hei hi a ni thei ang: Kan sakhaw hman dante hi ngaiah kan lo nei thuk tawh lutuk a, Pathian an chawimawi tak tak em tih pawh hi kan lo inzawt ngai tawh lo reng lo maw?


Midangte chhiartir ve la!

Discover more from NUN HRUAITU

Subscribe to get the latest posts sent to your email.