Midangte chhiartir ve la!

Stephen Hawking-a lehkhabu A Brief History of Time-ah chuan scientist lâr tak pakhatin (Bertrand Russell nia sawi an awm) vân thengreng chungchâng zirtirna a pe a. Leiin ni a hêl dân te, ni chu thlasik kawnga arsi tam tak te zingah a vir kual ve mêk thute a sawi a. A thusawi zawh hnu chuan pitar pakhat hian a lo bia a. “I thil sawi zawng zawng kha thu lawilo mai mai a ni. He lei hi a phêk a, satel lianpui chungah kan chuang a ni,” tiin a hrilh lêt zêk mai a. Chu scientist chuan, “A nih leh chu satel chu khawiah nge a din?” tiin a zâwt lêt a. Chu pitar chuan, “Tlangval i fing hle mai, i fing tak zet a ni. Mahse maw, chu satel chu satel dang chungah a chuang a, satel hlîrin a intlar thla pût mai a ni,” tiin a chhang a ni a ti.

Hnam hrang hrang hian thil nih phung hriatthiam dân, leh sawifiahn dân hrang hrang kan nei a. Hre dik lo fe fe pawh kan awm bawk a. A hre dik apiang an fing a, an vânnei a. A hre dik lo apiang an mawl a, an mâwl man an tuar bawk ṭhin.

Khawvêla Nobel Prize vawi hnih dawng hmasa ber, subject hrang pahniha Nobel Prize dawng awm chhun, hmeichhe zinga dawng hmasa bertu ni bawk Madame Marie Curie kha polonium leh radium hmuchhuaktu niin, radioactivity chungchânga sûlsutu leh zirchiang mêktu a ni a. Khatih hunlai khan radiation leh radioactivity chungchâng kha tumahin an la hmelhriat ngai loh avangin a chanchin an hre tlêm êm êm mai a. Thilbul (element) pakhat radium kha a hlauhawm zia an hre pha lo va, ha tihfaina atan a ṭhain an hria a, toothpaste-ah te an lo telh ṭhin a. Radiation avanga natna hlauhawm vei eng zat tak awm ang maw! Marie Curie ngei pawh kha radiation exposure avanga thlîng cancer nei ta a ni a. A pasal nen an ruhro pawh kha a hlauhawm avangin an kuang pawh radiation chhuak thei lo turin suan (lead) in an char phui tlat a ni. Thil nihna chiang taka hriat lohna hi a hlauhawm êm êm a, thihna hial a thlen thei a ni.

Hnamtin hian lei leh vân leh kan lo chhuahna leh kan tâwpna leh thih hnu piahlam thleng pawha kan awmdân tur nia kan rin, hnam thawnthu (grand narrative) kan nei ṭheuh va. Chu thawnthu-ah chuan kan khawvel thlîrna pawh a innghat bawk a. Christopher Wright-a chuan chu kan khawvêl thlirna chuan thawnthu laimu dang ang bawkin heng thil pathum: 

  1. Thil nihphung leh nihdân
  2. Engtianga chutianga lo awm ta chu nge a nih
  3. A tâwp khâwkah engtinnge a la awm dâwn

tihte hi sawifiah a tum a ni a ti a. Keini Mizote pawh hian kan hnam leh khuarêl inzawm dân te, leh thih hnu piahlam thlengin thawnthu kan nei thlap a ni tih kan hria a. Sakhuana leh Finna zirna (philosophy) te hian zawhna pali chhân an tum tlangpui ṭhin a. Chutiang bawk chuan Bible thawnthu pawh hian hêng zawhna palite hi chhân a tum a:

  1. Khawiah nge kan awm? (Khawvela min hual veltute hi engte nge ni a, tu siam nge?)
  2. Tute nge kan nih? (Mihring nihna dik tak eng nge ni?)
  3. Eng thil nge kal sual ta? (Khawvel hi engah nge a buai tak nuai nuai?)
  4. Engtin nge siam that a nih theih ang? (Tih theih eng nge kan neih?)

Hnam hrang hrang leh sakhaw hrang hrangte zingah hêng hringnun thawnthu leh zawhna hrang hrang chhannate hi a inpersan nasa thei em em mai a. Damlohna, harsatna, khuarêl chhiatna, vânduaina angte a lo thlen hian a ṭhenin arsi an en a, ‘bawng hnênah chhang pêr hnih pêk a ngai a nih hi’ te an ti a; a ṭhenin ran talhin, a thisen hmangin ‘pathiante’ tihlâwma damna leh hamṭhatna chan an inbeisei bawk a. A chhan leh avâng leh a thawi damna dawi kan tih pawh inanglo leh inpersan tak tak an ni hlawm. Hre ṭhelh fê fê leh tifuh lo fê fê pawh kan tam dâwn rêng a ni!

Juda ho lehkhabu Torah hian ‘an hnam thawnthu’ hi engmah inthlahrunna, sawifiah belhna venhimna, leh tihropui belh pawh tum lovin, hringnun thawnthu awm chhun angin a sawi tawp mai a. Chu Thuthlung Hlui bu kan tiha ‘thawnthu’ chu khawvela hnam hrang hrang thawnthu sang tam tak zinga thawnthu pakhat ve mai ang ni lovin, mihringte thawnthu awmze nei awm chhun angin an sawi hmiah a. Thilsiam zawng zawngte, hun leh mihringte zawng zawng pawh huapzo vek leh engkim nihna sawifiahtu angin a sawi tawp mai a ni. Chu chu tawngkam danga kan sawi chuan Bible bu pumpui hian MIHRING THAWNTHU LAIMU – (metanarrative emaw grand narrative) min hrilhin min zirtir a ni.

Sapho chuan Lung atangin thisen i sawr chhuak thei lo (you cannot draw blood from stone) tiin an sawi thin a. A chhan chu lungah thisen a awm loh avang a ni. Khawvel thawnthu, sakhua leh finna dang zawng zawng hian beiseina nung leh chatuan thlenga chhanchhuahna min pe thei lo – a chhungah chhandamtu a awm loh avangin.

Petera chuan, “Tu dang hnênah mah chhandamna a awm lo, vân hnuaia mihring hming sak zîngah min chhandam thei hming dang rêng rêng a awm lo,” tiin a puang chhuak a (Tirhkohte 4:12). Bible hian khawvel damlohna, buaina leh mihring chhiatna inṭanna chiang taka min hrilhin, Isua Kristaa buaina chinfelna leh chatuan thlenga thil thleng tur dik, Beiseina Nung chu min pe a. He thu hi Mizo hnam thawnthu a lo ni ve ta a, i mimal thawnthu pawh lo ni ve ngei se,  midangte pawh i hrilh chhawng zêl ang u.

Thawnthu hlui chu min hrilh rawh,        

Van chunga chanchin thu;

Engtin nge min chhandamzia,

Lal Isua khawngaih thu!

– Lettute: Sap Upa leh Pu Buanga


Midangte chhiartir ve la!

Discover more from NUN HRUAITU

Subscribe to get the latest posts sent to your email.