Midangte chhiartir ve la!

Bung 4: Thilsiamte Enkawlna (Creation-Care)

Zirtir inpumpek nihna kawnga kan ngaihthah deuhho (nia ka ngaih) kan han thur chhuah nalh nalh hian mimal nghawng thilah chauh kan tawp turah ngai lo ila. Pathian leh kan ṭhenawmte laka tih tur kan neihte pawh kan thlir tel a ṭha ang, chu chu he bungin sawi a tum ber pawh a ni: kan chhehvela thilsiam dangte enkawlna hi.

            Bible-in min zirtir danin thilsiamah hian Pathian hian mihringte tan inlaichinna bulṭhut pathum a dah a: pakhatnaah chuan amah nena inlaichinna, a anpuia siam nihnaah; pahnihnaah chuan midangte nena inlaichinnaa, a tir aṭangin mihring hi pakhat aia tam ni tura duan nihnaah; pathumnaah kan chenna lei leh a chhunga thilsiam dangte nen, kan enkawl tura dah an nihnaah.

            He’ng inlaichinna zawng zawngte hi mihring suala a tluk khan tihchhiat an lo ni a. Adama leh Evi kha Lalpa Pathian awmna hmun huan aṭangin hnawh chhuah an ni a, kha thil thlengah khan mawhphurtu zawkah an inpuh tawn a, thu an awih loh avangin lei pawhin anchhia a phurh phah ta a ni.

            Hei vang hian thil siam thar chungchanga Pathian ruahmanna chuan Pathian leh kan mihringpuite nena inlaichinna siamṭhat piah lamah thilsiam rum mek tihzalen pawh a keng tel ang tih hi a pawmawm viau a ni. Engtikah emaw chuan lei thar leh van thar hi a la awm ang tih hi chu kan ring tlat ngei ang (entirnan 2 Petera 3:13; Thupuan 21:1), a chhan chu hei hi khawvel tawpa famkimna hun lo la awm tur atana kan beiseina ki pui a nih vang a ni. Chumi chhung chuan thilsiam zawng zawngte hi rum leh nau vei na tuarin an awm tawh si (Rom 8:18-23). Khawvel hmalam hun tur hi eng chen chiah nge tunah kan lo tawnhriat ve ang tih chu inhnialna tham tak a la ni rih ang. Amaherawhchu tho leh taksa awm dan tur kan ngaihruat danin tuna kan taksa put lai laka kan rilru put hmang leh kan enkawl dan thlengin nghawng a nei ang tho hian van thar leh lei thar chungchang kan hriat belh hian kan zahna a tipungin kan enkawl duh danah a ṭha lamin nghawng a nei ngei ang.

            A nih chuan leilung lakah hian eng nge kan rilru put hmang tur chu ni ta ang? Bible in thu pahnih hmangin kawng min kawhhmuh a: ‘Leilung…hi Lalpa ta a ni a’ (Sam 24:1), tih leh ‘Leilung erawh hi chu mihring fate a pe a ni’ (Sam 115:16)

            Kum 1999 May thla khan ‘Kristiante leh Environment’ tih thupuia hmangin Nairobi-ah conference buatsaih a ni a, ka tel ve thei hlauh mai a. Chutah chuan Au Sable Institute, Michigan ami Dr. Calvin De Witt leh A Rocha International ami Peter Harris te nen thu kan sawi a. Khami ṭuma pungkhawm zingah khan Kenya sorkar hruaitute bakah kohhran, mission pawl leh NGO hrang hrang aiawhte an tel a. Kan hun hman khan ngaihven a hlawh viau bawk. Thilsiamte enkawl hna hi ram changkangte mahni hmasial thiltih mai mai a nih lohzia leh sava leh pangpar lawmte phur thut thiltih mai mai a nih lohzia mai bakah Kristianten kan vei tlut tur awm tak a nihzia a lang chiangin ka hria.

‘Leilung hi Lalpa ta a ni’ tih leh ‘Leilung hi mihring fate a pe a’ tihte hi thu inkalh ni lovin thu inlalawn chho an ni zawk.

Hemi hnu lawkah hian Evangelical Declaration on the Care of Creation (1999) chu tihchhuah a ni ta a, a kum lehah hemi chungchang chhuizauna The Care of Creation tih R.J. Berry endik chu tihchhuah a ni leh bawk.

            ‘Leilung hi Lalpa ta a ni’ tih leh ‘Leilung hi mihring fate a pe a’ tihte hi thu inkalh ni lovin thu inlalawn chho an ni zawk. A chhan chu leilung hi Pathian siam a nih angin a ta a ni a, keini hnenah min pek angin kan ta a ni bawk. A ta nihna bo daihin kan kutah a hlan tihna erawh a ni lo va, a aiawha enkawl leh siamṭha turin mawhphurhna min pe tihna a ni.

            A nih chuan leilung nena kan inlaichinna tur chu eng nge ni ta ang? Pathian siam a ni tih kan hriat reng a, kan kutah a hlan a ni tih kan hriat reng bawk chuan inlaichin dan kawng hnih kan pumpelh ang a, kawng thumna chherin inlaichinna ṭha zawk kan neihpui thei ang.

            A kawng khatnaah chuan thilsiamte pathianna kan pumpelh ang. Hei hi thilsiamte leh Siamtu hriat pawlh tlat pantheist ho te, khawvelah rau leh thla awma ring tlat animist ho te leh khawvel hi amaha awm, amaha inrel fel leh amaha intipung nia ngaitu New Age Gaia movement hote thil tihdik loh chu a ni. He’ng hriat pawlhnate hi Siamtu zah lohna an ni. Khawvel hi thilsiam niin Siamtu erawh a ni lo tih hriatna hi Kristian zirtirna aṭanga lo chhuak a ni a, science zir zauna kawnga a hnar kaitu niin, leilung hausakna lo insiam nan pawh a pawimawh em em a ni. Pathian thilsiam a nih angin kan zah a, pathian ang maiin kan be lem lo.

            A kawng hnihnaah chuan a lehlam chiah pawh hi kan pumpelh tur a ni ang, chu chu tihchereuna hi a ni. Pathian ang maia zah leh biak tur a ni lo va, keimahni zawk pathian ni ta ang maia kan nawm kan maka kan tihchereu tur tihna pawh a ni hek lo. Genesis 1 hi thilsiamte laka kan mawhphurhna ngaihnepna chhanah dik lo taka puh ṭhin a ni a. Pathianin mihringte hi thilsiam chunga thu nei turin a ruat tih hi a dik ngei a (Genesis 1:26-28), a sawi nana Hebrai thumal a hman pawh khawng taka thu pekna lam a ni. Khawvel siamtuin kan tihchhiat mai mai turin min pe anga ngaihna pawh hi a dik chuang bik lo. Thu nei tura Pathianin min tihna hian enkawltu rintlak nihna lam a kawk a, tichhe tura an chunga thu neihna lam a kawk lo.

            A kawng thumna, mihringte leh thilsiam dangte inlaichinna dik ber chu Pathian nena thawh dunna lam a ni. Kan chian theih nan, keini mihringte pawh hi thilsiam zinga tel kan ni a, thilsiam dangten Siamtu an mamawh ang thova mamawh ve kan ni. Chutih rualin Pathian leh mihring thawh dun a lo ṭul ngei theihna turin kan Pathian chu a intitlawm ta a. Pathianin lei hi a siam a, mahse, thununa, enkawl hna min pe a. Huan thlai a phun a, mahse, chutah chuan Adama chu dahin ‘hnathawka, enkawl turin’ a ti a (Genesis 2:15). Hei hi nundan phung thupek (cultural mandate) tiin an sawi ṭhin. Hei hi a chhan chu Pathianin khuarel thil min pe a, chumi kan lo hman dan chu nunphung a ni. Thlai leh nungchate venhim ringawt piah lamah ṭangkai tak leh kan zavaia ṭhat tlânna tura hman theiha siam hi kan tih tur a ni bawk a ni.

            Pathian thiltum tihlawhtling tura thawk dun a, a thilsiam chu mi tin ṭhatna leh hlawkna atana enkawl leh cheibawl tura kohna hi kohna ropui tak a ni. Hemi kawnga kan hnathawh hi Pathian kan chawimawina a ni tur a ni, a chhan chu Siamtu kan hmangaihna hi thilsiam kan enkawl danah a lang tlat a ni.

            Thlirna tlang dang leh: environment humhalh leh enkawl chungchanga mihring thiltih pawimawhna hi a ṭul bakin a sawi ve theih tho mai. Henri Blocher-an Genesis bung hmasa pathum chhuizauna ṭha tak a ziah ‘In the Beginning’ tihah chuan Genesis bung 1-na-in sawi a tum ber chu mihringte hi hnathawktua siamna ni lovin, mihringte chu chibai bûktu an lo nih theihna tura Chawlhna Sabbath a lo ruat hi a ni zawk a ni tiin a ngaihdan a sawi a. A tawpkhâwka a thiltum chu kan thawhrimna (huan vên leh enkawlna) chu ni lovin, Sabbath nia kan thawhrimna dah ṭhaa kan chawlhsanna chu a ni a ti a ni. Sabbath chuan hnathawh pawimawhzia thlir dan min thiamtir a. Kan hnathawhin kan rilru zawng zawng a luah a, kan dam chhan bera kan ngaih theihna lakah min veng a ni. A ni miau lo a. Mihringte hian kan mihrinna hi kan enkawl tur leilung nena kan inlaichinnaah chauh ni lo, kan biak tur Pathian nena kan inlaichinnaah pawh kan hmu a; thilsiamte nen kan inlaichinnaah chauh ni lovin Siamtu nen kan inlaichinnaah ber zawk hian kan hmu a ni. Pathian chuan kan hnathawh hi amah kan biakna ni turin a duh a, Siamtu kan hmangaihna hi a thilsiam kan enkawl danah lang turin a duh bawk. Chuti anga kan tih chauh chuan kan tih apiangah pawh Pathian ropuina turin kan ti thei ang (1 Korinth 10:31).

            Hengte leh Bible thu dangte pawh he Declaration leh a chhuizaunaah te hian ṭheh an ni a. Uluk taka zir an phu khawp mai.

LEILUNG HARSATNA TAWH HI

He’ng Bible zirtirnate hmang hian tunlaia kan leilungin harsatna namen lo tak a tawh mek hi kan hmachhawn a ngai ang. Kawng hrang hrangin chhui a ni tawh ngei ang a, mahse chu’ng chhuina kawngte chuan he’ng thil palite hi an keng tel zel ang.

            A hmasa berah chuan mihring pung chak lutuk hi a ni. United Nations a mihring chhiarna lam buaipuitute chuan AD 1804 aṭang khan mihring kan inchhiar ṭan niin an sawi a, hemi kum hi mihring zatin tluklehdingawn (billion) 1 a tlin kum a ni. Kum zabi sawmhnih pakhatna bul lamah (tunah a nih chu) chuan tluklehdingawn 6.8 a tling der tawh a, he kum zabi laihawlah phei hi chuan tluklehdingawn 9.5 a tling tura ngaih a ni.

            Thil zat hi chhinchhiah a har em mai a, a awlsam nan heti hian i han ziak teh ang:

Hun kal tawh              1804                Tluklehdingawn 1

Tun hun                       2000                Tluklehdingawn 6.8

Hun lo la awm tur       2050                Tluklehdingawn 9.5

Mi panga zela pakhatin damkhawchhuahna atana mamawh hmu pha lova kan inchhut lai mek hian mi heti zozai mai hi engtin nge kan inchawm tak ang?

            A pahnihnaah chuan leilung aṭanga kan chak lak theihte hi an tlem zel a ni. A lehkhabu Small is Beautiful tiha capital (sum lu) leh income (lak luh) inan lohna E.F. Shumacher-an a chhut dan khan khawvel beng a lo verh viau tawh a. Entirnan tuialhtheite hi capital an ni a, hman ral an nih tawh chuan a thlaktu tur an awm tawh lo. Thil rapthlak tak ramngaw tihchereu leh thlalera siam kan tihte hi chuti ang tho chu an ni. A dang leh chu tuipuia plankton (tuifawnin a len kual vel thilnung te tak te te), ramngaw hring, nungchate leh an chenna boruak leh tui thianghlim tihchhiat leh tihbawlhhlawh te hi an ni ang.

            A pathumnaah chuan bawlhhlawh paih chungchang hi a ni. Mihring kan pun zel chuan kan thil siamna, pack-na leh ei ralnain a ken tel bawlhhlawh paih kawngah harsatna a awm lo thei lo. UK ah chuan mi pakhatin ama buk zat vel bawlhhlawh hi thla thum zelah a paih anga chhut a ni. Kum 1994 khan UK a Sustainable Development: The UK Strategy tih report chuan bawlhhlawh paih dan tur chhawng li rawtna a siam a, hei hi bawlhhlawh paih kawnga harsatna pung zel tur venna atana tih a ni.

            A palinaah chuan sik leh sa danglam zel hi a ni. Kan khawvelin harsatna a tawh zawng zawng zingah hei hi a serious ber awm e.

            Boruaka ultraviolet radiation (ni zung hlauhawm) lakah ozone layer (khawvel tuamtu) hian min veng a, ozone chu tihchhiat a nih chuan vun cancer a siam theih bakah kan taksain natna a do theihnate a tibuai ṭhin. Chu vangin kum 1983 a Antarctic leh a chhehvel ramte chunga ozone pawp zau tak hmuh chhuah a nih khan kan chiai ta nuaih nuaih a nih kha.

            Kum tlem a han vei leh a, chuti ang chiah chuan hmar lamah pawp a lo awm leh a. Hemi ṭumah hi chuan ozone a tlem zel chhan chu chlorofluorocarbon (CFC) vang a ni tih hriat chhuah a ni ta a, hengte hi air conditioner, fridge leh motor khu a chemical hmante an ni. Montreal Protocol chuan ram hrang hrangte chu kum 1997 hmain an CFC pek chhuahte a chanve tala tihniam turin a ngen hlawm a.

            Sik leh sa danglam zel hi hemi kaihhnawih hi a ni. Khawvel boruak lumna (kan khawvel dam khawchhuahna atana pawimawh em em) hi ni zung aṭanga lo kal leh chumi in boruaka infrared radiation [mita hmuh theih loh eng zung, lum siamtu] a tihchhuah inpawlhin a tawk chauh tura a siam a ni a. Hei hi ‘greenhouse effect’ kan tih ṭhin chu a ni. ‘Greenhouse gas’ (a bik takin carbon dioxide) ten kan boruak an tihbalh hian he infrared insiam zel tur hi an tibuai a, kan khawvel boruak chu a lum ta tial tial mai a ni. He thil hlauhawm tak, khawvel boruak lum zel hian, sik leh sa a tidanglam a, tui chim chin te pawh hi a la tidanglam chho zel dawn a ni.

            He’ng thil pali, environment tichhe theite hi kan en chuan kan khawvel hi dinhmun chhe takah a ding mek a ni tih a hmuh theih awm e. ‘Harsatna namen lo’ tih hi hemi sawi faih nana hman awm lo pawh a ni lem lo. Engtia lo hmachhawn tur nge ni ta ang? A bul ṭan nan, kum 1992 ah ‘Earth-summit’ chu Rio [Brazil-a khawpui lian tak pakhat] ah neih a ni ta a, leilung tichhe zel lo zawnga hmasawnna neih dan kalpui an tum kha a lawmawm. Hemi hnua conference-ah te pawh environment chungchanga ngaihtuah turte hi ram changkang deuhvin an vei ve reng turin chhawp chhuah ṭhin a ni.

            He’ng conference hrang hrang bakah hian NGO tam tak an lo piang bawk a. Chuti ang pawl lian ber berte zinga Kristian pawl pahnih hming ka han tarlang ang a, Tearfund leh A Rocha te hi. Anni hian kum sawmli-na [estab 1968] leh kum sawmhnih panga-na [estab 1982] an lawm zo deuh chiah a ni.

            Tearfund hi George Hoffman-a din a ni a, a zau thei ang berin hmasawnna lam hawiin hna an thawk a, Majority World (mihring bitna ram, a bikin Asia, Africa leh Latin America ramte) a an thawhpuite nen thawhhona ṭha tak neiin hma an la a ni. Tearfund thawnthu ropui tak hi Mike Hollow chuan a lehkhabu A Future and a Hope tihah a ziak a ni. 

            A Rocha hi chu a danglam deuh a, a te zawk bawk a. Kum 1983 khan Peter Harris-an a din a. A din dan leh a ṭhan chhoh dan hi a lehkhabu pahnih Under Bright Wings (a tir lam kum sawm) leh Kingfisher’s Fire (tun hun thleng) ah a ziak a. A ṭhan chhoh zel dan hi a ropui khawp mai, tunah hian ram hrang hrang sawm leh pariatah hna an thawk mek a, khawmualpui zawng zawngah a hmun ṭhu a zirbingna hmunpui an nei vek lehnghal.

            Heti anga hnathawk Kristian NGO te lo puih ve hi a ṭha reng mai a, mahse kan mimal mawhphurhnate hi eng nge ni ta ang? Chris Wright-a chhan turin he zawhna hi ka’n dah teh ang, Thilsiamte tan zirtir inpumpek hian eng nge a tih ang? Chris chuan thilsiamte duat taka enkawl leh environment vei kawnga mawhphurhna la ngam Kristian tam tham tak rawn pen chhuak se a duh a:

A remchanna apiangah leilung hausakna ei ral lo chi thil (sustainable energy) an hmang a. An khawl hman loh chu an off mai a. Ei leh in, hmanrua leh thildangte pawh a theih hram chuan environment policy nei ṭha company te aṭangin an lei zel a. Leilung humhalh duh pawlah an tel a. A ṭul bak hman te leh dah chuan rem rum te pumpelh hram an tum a, a theih phawt chuan hman ngai an hmang nawn leh zel ṭhin.

Thilsiamte enkawl nan zirtir inpumpek chuan eng nge a tih theih?

Chris-a chuan Bible-a mission kan hriatthiam danah pawh thilsiamte enkawl hi a tel ve a ni tih pawm tlat Kristiante pung zel se a duh:

Hun kal tawhah khan Kristiante hian an hun zela harsatna lian tham tak tak lo awmte kha an vei em em ṭhin…He’ng zingah hian hrileng te, hriat lohna thim te, sal neih te leh tihduhdahna leh hleilenna hrang hrangte an tel a ni. Kristiante hian hmeithai, fahrah, raltlan, lung ina tang, mi ang lo leh chhuanchhamte tan an lo bei tawh ṭhin – tun hnaiah phei chuan retheihna um bo tumin hma kan la nasa em em a ni.

Chris Wright-a tlangkawmna hi sawi chhawn ka duh:

Pathian ka hmangaihin ka be ṭhin ti a, Isua zirtir ka ni ti Kristian zingah hian kan Lalpa neitu chhinchhiahna pu reng kan khawvel harsatna bengkhawn miah lo an awm thei hi hriatthiam har ka ti a ni. Kan chenna lei tihchhiata a awm hi an pawisa miah lo mai ni lovin, an khawsak sang tak tak avangin a tihchhiatnaah hian an tel ve zawk a ni.

‘Pathian ruahman danah chuan thilsiam kan enkawl dan hian Siamtu kan hmangaihna a tilang a ni.’

Ngai teh u, van te, vante van leh leilung leh a chhunga awm zawng zawng hi Lalpa in Pathian ta vek a ni a (Deuteronomy 10:14).


* John Stott (1921-2011) chu British Anglican pastor leh theologian ani thin a, khawvel evangelical movement a pa langsar tak leh hruaitu hlun ni reng thin ani e. He thuziak hi a lekhabu, The Radical Disciple. Some Neglected Aspects of our Calling, kum 2012 ami niin, a letlingtu hi Vanlalropuia Vanchhawng ani e.


Midangte chhiartir ve la!

Discover more from NUN HRUAITU

Subscribe to get the latest posts sent to your email.