- Vinoth Ramachandra*
He essay ah hian rilru tibuai deuh thil pakhat tarlan ka duh a. Chumi chu a dum leh a var emaw, ‘left’ leh ‘right’° emaw anga thil then hran zel loh chungchang a ni.
North America ah khuan capitalism hi Kristian riauva pawm nghet hmiah Kristian tam tak an awm a. South America lamah anni zat vel emaw, an aia tam mah pawh a ni awm e, capitalism hi Satanic kalphunga puh hmiah an awm ve bawk. Hemi chungchanga ngaihdan lai deuh zawk, a bik takin tun kum zabi chho laihawla economic historian leh Kristian tha tak R.H. Tawney ngaihdan angte kha chu a tam lo viau. Chuti a nih chuan capitalism hian Kristianna ang thovin mi chi hrang hrang lakah a hun leh a hmun azirin awmze hrang hrang a nei a tihna a ni. Lehkhabua a hrilhfiahna leh a theory te pawh kan kal pelh a ngai bawk ang. Kan awmna leh chet velna hmun hriatthiamna leh chumi chhunga sum vir vel leh economy kalphung hriatthiamna chu pawh hran theih an nih hmel loh a ni.
Capitalism hian remhriatna te, thil thar ngaihtuah leh siam chhuah te, sorkar thuneihna hnuaia kun ngai lova zalen taka awm theih a, mahni kea ding thei tura inbuatsaih te a ken tel chhung chuan Kristiante chuan an pawm reng ang. A tum reng vang pawh ni lovin inelna leh mahni inngaihtuahna hian market ah nghawng tha a nei thei a. Mahse, thuziak hmasa lama ka lo tarlan tawh angin heti ang ni tur chuan market dinhmunin a nghawng buai ve lem loh moral nghahchhan nghet tak a awm a ngai a ni. Chu nghahchhan (leh a ken tel dan rorelna) bakah chuan economics lama mi thiamte chuan market felfai leh felfai loh chu information inpek tawn leh inelna famkim a awm leh awm lohvah a innghat tih an lo sawi daih tawh a. Heti ang hi a awm lohna hmunah chuan market chu a tlu chhe mai thin.
Zirlaibua kan hmuh dan ang lo takin a tak takah chuan heng thilte hian nghawng an nei thui viau ngai lem chuang lo. Faknate hian customer te chu mahnia thil ngaihtuah thei lek lo khawpin an chakna leh awhna hmangin a bei chat a; supply pawh hi demand milin a awm hran lo, tuichilh tawhte mil zawkin a ni; tin, ram leh ram insumdawn tawnnaah chuan ram hausa deuhte chuan an thiltihtheihna hmachhuanin anmahni hlawkna tur thlir ranin market an tidanglam a, an industry ten duhsak bik an hlawh theih nan an hmang thin. Business lama hotu, an hlawk laia an thiltiha sorkar inrawlh tlem tura tlangau nasa ber berte hi elpui an ngah deuh huna sorkar puihna beiseia tlan hmasa ber berte an ni tlangpui. Intluktlangin kan inel tak tak ngai lo. Thiltihtheihna nasa tak neia market luhchilh te hian a aia nasa thiltihtheihna neiin an chhuahpui leh thin.
Chu lovah, property chungchanga thuneitu tawpkhawk nihna rilru capitalism in a puttir a nih emaw, thilsiamte hi hmanrua anga a ngaihtir emaw, mihringte lehzel pawh (khawvel leh mihringte hi hmanrua ang chauha a chhuah) a zuah lo a nih chuan Kristiante hian kan dodal tur a ni ang. Tin, market ringawt ngaihtuahnain mipui mimir ngaihhlut zawng lo insiamna bulpui heng chhungkua, sakhaw hmun leh zirna in te a nek chep chho dawn a nih chuan Kristiante hian kan dodal tur a ni bawk ang. Hei hi tun hnai kum sawm velah khan a rawn lar chho viau a, khawvel hmun hrang hrangah globalisation duh lohna mi a neihtir a ni. Capitalism hian lei belh zel duhna fa a hring a, chu chu a hmel thar a ni der tawh mai.
Indopui Pahnihna hnu lamah kha chuan capitalist ram inti tam takte pawh hi capitalist leh socialist inpawlh an ni tawh a. Indo zawha Europe rama ram sorkarin mipuite mamawh pawimawh zuala mawh a phurhna ‘welfare state’ kha Kristianna hrin chhuah a ni (‘welfare state’ tih pawh hi kum 1927 a Archbishop William Temple-a phuah a ni nghe nghe). Kum zabi sawmpakuana chhova mipui chanvo ngaihtuaha dan siamthat a nih te leh indo zawha Europe rama welfare state din a nih te, hnathawktu inzawmkhawm pawl din a nih te, vote thlak thei tur chin bituk tihzauh te, heng zawng zawngte hian sorkar leh sumdawng mite inkara inhriatthiam tawnna leh invil tawnna a thlen a, chumi thangkhawk chu ram hrang hrangah thlengin Germany leh Japan-ah te pawh a thleng hial! East Asia ah pawh capitalism chi hrang hrangten par an chhuang a. South Korea, Singapore leh Taiwan ah te chuan sorkar hmalaknaa ei leh bara hmasawnna hmuh tur a awm a, chutah chuan zirna hmasawn nana insen te, chenna in sak te leh healthcare ruahman te a tel vek a ni. China rama capitalism hi chu hotu pakhatin a enkawl hi a ni deuh tawp a, an rama policy rawng tak takin chhuan tam tak chhunga tawrhna a lo thlen tawhtuten hemi kawng hi an sial a tih theih ang.
Reagan leh Thatcher te hunlai atang khan economy lama globalisation thanna khan khawvel pumah hian capitalism chhe ber chi kha par a rawn chhuantir tlat mai a. Chungte chu thawhchhuah emaw insumdawn tawn emaw nena inzawm hauh si lova market a sum chhun luh ruih ruihna te, dan mumal pawh awm lova fan theih tawp thleng thleng an inchhawrna hmunte leh ramngaw leh boruak an tihchereuna man ba rul ni awm taka an thil man tisang duh lo company te, sumdawnna lian inzawmna leh inpumbilhna atanga sumdawng lian infinkhawm hovin market-ah thuneihna an neih tlat a, sumdawnna tenau ho an hmeh mih zelna te, dawrpui lian tak tak vanga kawng sir dawr te an tlakchhiatna te, lo neih lama sumdawng pawl hausa ten loneitu rethei ve tak tak ram an hnehchhuh zelna te, American hovin an tih anga hnathawh inang reng si hlawh inang si lo pek te leh hlawkna um luata mahni hnathawkte ban mai mai company te hi an ni.
Tichuan, vawiinah hian tu nge capitalism chu la dinsak cheu? A eng capitalism ber chu nge an dinsak pawh chu?
R.H. Tawney-a thuziak ropui tak Equality, kum 1931 a tihchhuah kha vawiinah hian a la dik reng asin. Tun hnaia Kristian economics lam thiam, an kutchhuak chhiar tlak tak takte chu Bob Goudswaard (Capitalism and Progress, 1979) leh Herman Daly (www.publicpolicy.umd.edu/facstaff/faculty/Daly.html) te an ni. An pahnih hian economics thiamte rin thu dikhlel tak tak an hnial a. Daly a thuziak, ‘Uneconomic Growth and Globalization in a Full World’ (a chunga site tarlanah khian a hmuh theih) chuan kan economy hi Pathian rorel dan tenauvah kan ngai tur a ni a ti a (a awmzia chu leilung enkawlna felfai). He lam hi engtik emaw ah kan la zir leh dawn nia.
* Vinoth Ramachandra hi Colombo, Sri Lanka-ah a piang a, hetah hian pawl 12 thlengin lehkha a zir. University of London atangin nuclear engineering ah Bachelors leh Doctoral degree a nei a. Zirna lama ei zawng ta lovin a pianna ram Sri Lanka-ah kum 1980 khan a kir leh a, Kristian university rawngbawlna a zuk dinpui ta zawk a. Tunah hian International Fellowship of Evangelical Students’ Senior Leadership Team ah Secretary for Dialogue & Social Engagement niin a awm mek. A chanvo chelhin a ken tel hnate chu university hrang hranga thusawi leh seminar neih te, khawvel hmun hrang hranga Kristian graduate te anmahni ram dinhmun theuh ngaihtuaha Kristian an nihna ang taka khawtlang, hnam leh politics thila harsatnate an hmachhawn thiam theihna tura puih te an ni. Hei bakah hian khawvel hmun hrang hranga Pathian thu zirna hmunah te leh conference ah te zirtirna a lo pe tawh a ni.
Dr. Ramachandra hi tunah hian Sri Lanka-ah a cheng mek.
Saptawgin he article hi hetah hian a chhiar theih: https://vinothramachandra.wordpress.com/2009/04/10/is-capitalism-christian/
° Communist leh Capitalist ang te pawhin a sawi theih ang.
Discover more from NUN HRUAITU
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
