- Vinoth Ramachandra°
Dawrkaipa fapa sikul atanga lo haw chuan a pa heti hian a rawn zawt a, “Ka pa, ethics hi eng tihna nge?” A pa chuan heti hian a chhang a, “Ka fapa, ethics chu heti ang hi a ni. Dawrah mi pakhat a lo lut a, cheng za a rawn pe che a; in pahnih chuan cheng sawm emaw in ti ve ve a, chu vang chuan cheng sawm milin a kir i pe ta a. Dawr a chhuahsan dawn chiah chuan i han en chiang a, cheng za a ni tih i hre ta a. Ethics chu hei hi a ni: Chu thil chu i pa i hrilh ang nge hrilh lo ang?”
Ka thuziak hmasa lamah khan khawvel insumdawn tawnna/market exchange hi mihringa that/felna (morality) duhnain (Adam Smith-a leh a hunlai miten ‘khawtlang thatna/civic virtues’ an lo tih) a chelh nghet a ngaihzia tih ka lo tarlang tawh a. Hengte hi inrintawnna te, thudik tan tlatna te, thutiam hlenna te leh a dangte an ni a, ram ei leh bar dapna kawngah a serh zinga a mei ang niin sum lengvakin a ei chhe thiang lo a ni. Sumdawng mi bum ching chu midang zawng zawng that duhna/moral ei chhetu a ni a. Khawtlangah sum dehchhuah thiamna chauhin ngaihsan a hlawh a, mipuiin thatna/morality chu mahni inhaivur thiamnaah an teh tlat tawh chuan, ei bar dapna/economy chu ei chhiat a ni der tawh a ni. Chutiang bawkin khawtlang nun a ei chhe thin a ni.
Kum 2009 khan chuti ang thatna/moral pawmzamna chu kan hmu nual a, chung zingah chuan Bernard Madoff[1] chungthu an rel te, US ah AIG hotute uchuak taka bonus pek an nih chungchanga mipui thinrim te (UK ah pawh bank CEO hluite uchuak taka pension pek an nih te), EU sorkarten chhiah awl ru an chhui zuina kawnga Swiss bank in an customer te an humhim tlat dan an thlah dul chungchang te, India rama call centre thenkhata credit card hmanga inbumna lian tham te leh cheng vaibelchhe tam tak chhiah kan pekte hi tu berin nge lo sawtpui tih ngaihven tharna te pawh kha an tel a. Hengte hi tuipui chunga vur tlang lo lang chin chauh an la ni lek zawk awm e.
Chuti ang chiah chuan, hetih hun lai vel hian Copenhagen-a kan makpa chu a hna atanga ban a ni lek lek a. Denmark-a company pakhat, German company lian hnuaia awmah manager ni lai a ni a, an hlep pawh euro tluklehdingawn bi a chhiar an ni. A company lian chuan insawr zim chhuanlamin hnathawk pahnih, sales manager ni lai chu ban turin an ti a, anni hlawh tura sum sen kha tul lo theiah an ngai a ni. Hreh tak chungin an thupek ang chuan a ti a. A company chuan hlep tam tak a la nei ngei e, mahse kum kalta nena khaikhin khan an hlep kha a tlem zawk tlat a. Thla khat a liam leh chuan midang pahnih ban tura tih a ni leh ta mai a, chu erawh a hnial lui ve ta tlat a. A pute hnenah chuan midang bantir chu a theih tawh loh thu leh amah zawk ban mai a inhuam thu a thlen a. A chhia leh tha hriatna kalhin thil a ti duh lo a ni mai lova, kawppui nei a nihna thlengin a ngaihtuah a, mi tlem zawk nena hnathawhna hmuna tul taka a hun tam zawk hman a ngai tur kha a duh lo a ni. Midang ban tura an tihna pawh chu thulh leh a ni ta rih a ni.
Kan makpa duhthlanna siam ang hi mi tam tak chuan an siam ve lo; siam thei dinhmunah pawh an ding lo. Sumdawnna thu hla avang maia kawppuite leh hna inkara duh thlan ngai dinhmuna min dahtute lakah hian lungawi lohna kan lantir dawn lo’m ni? Khawvel puma capitalist system chawi lar a nihna kawng khat chu zalenna a ken tel sawi mawi vak hi a ni a, a nihna takah chuan zalenna ni lovin sal tanna a keng zawk si. Tunlai hunah hian hun dang zawng aiin duhthlanna kawngah zalenna kan ngah zawk niin an sawi a. A lehlamah chuan chan tawka lungawi kan zir zel zawk a ni bawk si. Manager tam tak chuan an thiltihte chu hriatthiamna nei ve lo sum che vel thiltihtheihna/market force vangah an puh daih a. Hnathawkte ban mai emaw, hnathawhna hmun sawn mai emaw te chu loh theih lohvah ngaiin, chuti lo chuan midangin an lehpel vek mai dawnah an ngai a ni.
Capitalism in a ngaihhlut zawng thilte hi hna atanga ban nih duh lote tan chuan thlan loh theih an ni lo. Khawvel pum anga thlir pawhin mahni chhungkaw ngaih pawimawh avanga hnathawh hunbi titlem emaw, tidanglam emaw thei hi mi tlem te chauh an ni. Kan duh vang reng pawh ni lovin chawlh awm hlek lovin kan ei ralin kan hmang ral a, chawlh awm hlek lo bawkin ei bar kan dap a ngai a, chu a chhapah kan ei rala kan hman ral loh hlek chuan tu emaw (khawi ram emaw) chu an lo la tam phah zui! Vengtu awm lo capitalism chuan chhungkua aiin hna, thilphalna aiin uikawmna, thenawm khawvengte aiin hlawh min petute ngai pawimawh turin min ti a. Marxism ang thovin hei hi chu sakhuana fir tak vawn tlat ang a ni. Heng a ngaihhlut zawngte kalh zawnga ngaihdan neite chu kal sual hlauhawm taka chhuaha um zui an ni leh mai.
A lar vanglai taka John Maynard Keynes-an essay a ziah ‘Economic Possibilities for our Grandchildren’ tihah chuan heti hian a sawi a: ‘Mamawh bak bak sum lak luh hi khawtlangah ngaihhlut a hlawh loh hunah chuan kan that duhna/moral tehnaah hian danglamna a lo thleng tawh ang. Kum zahnih zet min lo uai rit a, mihring mize tenawm ber berte mize ropui ber ber anga min chhuahtirtu heng that duhna lem/moral lem te lakah hian kan fihlim tawh ang. Mamawh baka sum chhek khawl duh tlatna rilru hi a nihna ang takin kan chhut ngam tawh ang. Hlimna min pe a, awlsamna min siamsaktu atana sum khawl duhna ni hran lova, sum a nihna avang hrim hrima chhek khawl tumna rilru zawk hi a hmel tak kan hmu thiam tawh ang a, chu chu piansualna tenawm tak, sualna ni deuh roh, natna ni deuh roh mizia, miin khur chunga rilru lam natna enkawl thiamte an hlan chhawn thin hi a ni. Chuti ang a lo nih chuan, a tawp a tawpah chuan sum vir vel leh ei bar dapnaa hlawkna leh channa kawnga nghawng nei thil, khawtlangin sumdawnna tihphung leh kalphunga kan lo neih tawhte, sum lu khawlna atana an tangkai em avanga tenawm leh dik lo an nih hre reng chunga eng ang pawha kan lo vawn ngheh tlat te lakah hian kan zalen tawh ang.’
Bible in Sabbath a sawi awmzia hi chu a tul bak chhek khawl duhna laka mihringte leh ramsate kan him theihna tura tih a ni. Kan nihna dik tak hi kan hnathawh atanga kan neih ni lovin, mihringte hnathawh awmzia neihtirtu awm chhun Pathian atanga lokal ani zawk tih min hriat nawntir a. Eugene Peterson chuan, ‘Hna kan thawh hian Pathian kan ang ber a, chumi awmzia chu, kan hnathawhah hian Pathian angah kan inchan fo thin tihna a ni,’ tiin a sawi a. Sabbath tel lo chuan kan hna hi kan nun awmze hrilhfiah nan kan hmang tawp mai a. Pathian nena inzawmna, Pathian hriatna, tho leh nun pawhna kan tibo tawh thin.
Chuti anga ‘tho leh nun pawhna’ chu kan sumdawnna khawvel chhe tak maiah hian pu lut ngam khawpa huai leh remhria kan nei em?
* ‘Money and Morality’
° Vinoth Ramachandra hi Colombo, Sri Lanka-ah a piang a, hetah hian pawl 12 thlengin lehkha a zir. University of London atangin nuclear engineering ah Bachelors leh Doctoral degree a nei a. Zirna lama ei zawng ta lovin a pianna ram Sri Lanka-ah kum 1980 khan a kir leh a, Kristian university rawngbawlna a zuk dinpui ta zawk a. Tunah hian International Fellowship of Evangelical Students’ Senior Leadership Team ah Secretary for Dialogue & Social Engagement niin a awm mek. A chanvo chelhin a ken tel hnate chu university hrang hranga thusawi leh seminar neih te, khawvel hmun hrang hranga Kristian graduate te anmahni ram dinhmun theuh ngaihtuaha Kristian an nihna ang taka khawtlang, hnam leh politics thila harsatnate an hmachhawn thiam theihna tura puih te an ni. Hei bakah hian khawvel hmun hrang hranga Pathian thu zirna hmunah te leh conference ah te zirtirna a lo pe tawh a ni.
Dr. Ramachandra hi tunah hian Sri Lanka-ah a cheng mek.
Saptawngin he article hi hetah hian a chhiar theih: https://vinothramachandra.wordpress.com/2009/03/27/money-and-morality/
[1] Bernard Lawrence Madoff (April 29, 1938 – April 14, 2021) kha American mi niin sum tihchingpen thubuaia man a ni. Khawvela chiahpuam case lian ber, dollar tluklehdingawn 65 vel tihchingpennaah a meizang hlaptu bera ngaih a ni. Kum 2009 khan hrem theihna sang bera hrem niin kum 150 lung in tang tura tih a ni a, lung inah hian a boral ta a ni.
Discover more from NUN HRUAITU
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
