Kawng Zawhna – 4

(Isua Hnena Zirna – II)

Zuitu thiltum pathumte

Ngaihdan tlanglawn ang lo takin Isua hi zirtir neih tichhuaktu a ni lem lo. Galili ramah chuan rabbi leh a zirtir tlem te inzui dam dam hi hmuh tur an awm fo. Isua lo lan hma deuh khan Rabbi Hillel chuan zirtir sawmriat a lo ko tawh a. Isua hnua lo lang Rabbi Akiva, zirtirtu lar tak kha chuan zirtir panga chauh a nei a, mahse Israel hmun hrang hrang aṭangin “zuitu” sang chuang a nei an ti thung. Thuthlung Tharah ngei pawh Baptistu Johana khan Pharisaite ang thovin zirtir a nei a; tirhkoh Paula pawh kha ram pum huapa rabbi lar Gamaliel-a zirtir a ni ṭhin.

Zirtir nihna (zuitu tia kan sawi tho) kha kum zabi pakhatna hun laia Judate zirna sang vawrtawp a ni a, kan tun lai khawvelah chuan PhD emaw graduate emaw nihna a ni ang chu.

Chu vangin zirtir nihna hre chiang tak tak tur chuan Judate zirna kalphung hi kan hriat chian hmasak a ṭul ang. (Lungngai suh, a tawi thei ang berin ka sawi dawn.)

Juda naupangte khan kum nga an nihin an ṭhenawm hnai bet sefer (“lehkhabu in”) an tihah zirna bul an ṭan a, tun laia elementary school (Primary/Middle school kan tih nen a inang) kan tih ang deuh hi a ni. A tlangpuiin bet sefer te kha sunagog kiangah a awm ṭhin a, ziaktu/zirtirtu in hun pumin an enkawl ṭhin. An zirlaibu chu Torah kha a ni mai a, kaa thu inhlan chhawng an nih avangin kum sawmpahnih sawmpathum an nih chuan naupangte khan Torah zawng zawng – Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers leh Deuteronomy – te kha en lovin an sawi chhuak thei ṭhin. Chutih hunah chuan zirlai tam zawk chu an haw a, an in lamah an chhungkaw eizawnna chhunzawm thei turin an inzir loh pawhin lo lamah an chhungte pui turin an kal leh ṭhin.

A ṭha leh thiam ber berte erawh kha chu zirna chhawng hnihnaah an kal leh a, chu chu bet midrash (“zirna in”) an tihah kalin chhunzawm leh ṭhin a ni. Kum sawmpasarih an tlin meuh chuan – khai mah aw – Thuthlung Hlui pumpui hi en lovin an sawi chhuak thei ṭhin.

Hemi hunah hi chuan a tam ber chuan an zirna an zo a, “inah haw a, chi thlah pung a, an thlahte chu rabbi ni thei tura ṭawngṭaisak a, hna thawk turin” tih an ni deuh tawp ṭhin. Mahse kha’ng zinga a ṭha fal, a ber kaite kha chuan rabbi hnuaia inzir zel turin dilna an thehlut leh ṭhin a ni. Hei hi tlin pawh a har khawp mai. Khatih hun laia zirtirtu zui kha tun laia Ivy League (zirna in changtlung leh ṭha fal ho) a luh nen a inang vel ang a, mahse kawng a zim lehzual zawk. Rabbi zingah khan i rilrem zawng “phur” nei i zawng chhuak ang a, a zirtir ni turin dil takzetin i va dil a ngai. Rabbi chuan duh tawkin a lo fiah che ang a: “Torah hi i hre chiang tak tak em?” “Genesis 6 a Nephilim tih hi eng nge i ngaihdan?” “Deuteronomy 24 chungchangah hian Hillel nge Shammai i ṭawmpui zawk?” “Ni khatah vawi engzat nge i ṭawngṭai?”

Engtik emawa rabbi ni ve thei tur khawpa fing, taima leh huaisenah a ngai che a nih chuan hetiang deuh hian a ti ang, “Lo kal la, mi zui rawh.” A nih loh pawhin he thu lehlin dan dang deuhin, “Lo kal la, ka hnenah zir rawh.”

Tunah chuan a vannei tlem te, rabbi hnuaia inzir tura thlan zingah i lo tel ta a. Chumi ni aṭang chuan i nun pum chu thiltum pathum chheh velah a vir kual dawn ta a ni:

         1. I rabbi hnena awm

Isua pawh khan a zirtirte kha “a hnena awm” turin a sawm a.

I chhungte, i khuate leh i eizawnna kalsanin i rabbi chu hun pumin i zui chawt ang. Zirlai i lo ni a, mahse i class chu hunbi nei a ni ve lo. I class chu i nun pum kha a ni tawp mai. I hun pumin i rabbikiangah i awm ang a, a kiangah i mu ang a, a dawhkan kilin chaw i ei ang a, a ke bulah ṭhuin i inzir ang. Chutianga khaw tina a hnung zuia i kal chuan a hnu vaivut khu pawh i dawng ve nual hman ang.

Nilengin. Ni tinin.

         2. I rabbi ang nih

“Zirtir chu a zirtirtu chungah a awm lo; nimahsela, mi tin an zir zawhin an zirtirtu angin an awm ang,” tih thu ropui tak hi Isuan a lo sawi a.

Hei hi zirtir nihna laimu chu a ni – i zirtirtu ang ni tura a bula awm chawt hi. A aw ki pek dan, a khawsak dan, a ṭawngkau chheh thlengin i zir vek ang. Amah nih i duh a ni.

A tawp bera i thiltum chu…

3. I rabbi thiltih ang tih ve

Rabbi hnuaia inzirin a tum ber chu mahni pawh engtik emawa rabbi nih ve a ni. Zirtir nihna zirlai hautak tak mai chu i pal tlang a nih chuan (“a nih chuan” tih hi a awm viau), chutah chauh chuan i zirtirtu chuan i lam a hawi ang a, hetiang deuh hian thu a sawi ang, “Aw le, mal ka sawm ang che. Kal la, zirtir va siam ve tawh rawh.”

Hei hi hman laia zirtir nih awmzia chu a ni.

Hei hi tunah pawh zirtir nih awmzia chu a la ni.

Pawi ta ber chu, vawiina Kristian tam takte hian zirtir nihna kan sawi hian hei hi kan rilruah a awm tawh tlat lo.

(Chhiar zel la.) Chutih rualin Isua tihdan hi thlir vang vang ila, kum zabi pakhatna laia Israel-ah a ni emaw, kum zabi sawmhnih pakhatnaa America-ah a ni emaw, khawi hmunah pawh hei hi lo chhiar ni la, zirtir nih awmzia chu a fiah em em mai: Isua zui chu a zirtir nihna a ni. I nun pum chu thiltum pathum chheh vela vir kual tura ruahmanna siam a ni:

         1. Isua kianga awm.

         2. Amah ang nih.

         3. A tih anga tih.

Isua zirtir nih – Isua zui tihna – hi Isua ang tur ni tur leh he khawvela a hna chhunzawm tura nun puma Isua kianga awm tihna a ni. Nun pum tak tak daih zirlai, Isuan a sawi ang leh a tih angte sawia ti ve tura kan nun dan kawng tinrênga Isua hnena inzirna a ni.

Heti zawng hian sawi ta ila, zirtir tih hi noun (nihna/hming sawina) a ni.

Zirtir tih hi noun a ni, verb (thiltih sawina) a ni lo.

He thumal zirtir tih hi Biak In pawn lamah kan hmang lo lutuk a, chu ber chu a pawi lai a nia. Hebrai ṭawng chuan talmid a ni a, a awmzia pawh “zirtirtu emaw mi fing emaw hnena zirlai” tih a ni – zirlai a ni mai lova, a zirtirtuin a zawh ang nun kawng zawha, a zirtirtu kianga a zirtirtu ang ni tura taima taka inzir a ni.

Talmid tih ṭawngkam lehlinna atana ṭha ber chu phek hma lama ka lo hman nual tawh “zirtir” tih hi a ni tihah ṭan kan khawh ve tlat teh ang. He thumal hi a pawimawh khawp mai. Zirna kalphung danglam tak, kei pawhin ka la tem ngai hauh loh a kawk tlat. Duhthlanna ngeia zir, entawn tur a hring a hrana awm, inpawh taka zir theih leh tih chhina zir zel chi a ni. 

Kan Khawthlang zirna kalphung leh Isua zirtirna dan chu inang lo tak a ni. Mi thiamten an sawi dan ang deuhin, “Zirna chu thil hriat rengna lam a ni lova, hringnun zinkawng zawhna atana ṭul finna chhar khawm a, kan chheh vela mite hnen aṭang pawha lak khawm zel hi a ni. Hei hi…hman laia zirna an lo kalpui dan, rabbi ten an talmidim (an zirtirte) an lo zirtir dan a ni.” Chutiang a nih chuan a thu ngaithla reng, inzir pah, amah thlir chung, a thu awih tak leh a tihdan zir paha Isua kianga kal hi Isua zui chu a ni mai. Isua zirtir hmasa berte tan khan an tum ber chu test a pass, degree lak leh banga tar tur certificatelak lam a ni lo; Pathianin ṭha taka a siam khawvela nun dan thiam tura Isua kianga inzira, zawi zawia Pathian lalrama luh a ni. Chemistry zir ang ai mahin jujitsu zir te pawh a ang mah zawk ang.

A lehlin dan eng pawh hi lo pawm ta la – zuitu, zirtir, zirlai – thil chiang reng pakhat ka han sawi ang e: Talmid hi noun a ni, verb ni lovin.

Mite hian heti hian min zawt fo, “Tu nge i zirtir?” emaw “Tuin nge zirtir che?” Mahse ka hriat chinah Thuthlung Tharah hian vawi khat mah zirtir tih hi verb anga hman a ni lo. Vawi khat mah. Chu vangin zirtir tih hi verb anga hman chu a grammar zawng pawhin a dik lo a ni.

Ka ṭan hmun sawh ngheh ka’n tum ang e: a tlukpui thute hi verb anga hman han tum teh…

Kristian: “Tu nge i Kristiantir?”

Ngawi teh, Kristian tih hi kan thiltih a ni lo; kan nihna a ni zawk.

Ringtu: “Tu nge i ringtutir?”

Min han pui teh u, ka hre thiam thei lo. I ring (Isua i ring) nge i ring lo?

Zuitu: “Tu nge i zuitutir?”

Ka buai map mai: Isua i zui a nih loh pawhin i zui lo a ni tawp mai.

 “Min zirtir lo” tih vanga an pastor hluite laka ka hnena rawn vui hi ka tawng fo mai. An sawi awmzia tak chu an pastor-te khan mimalin hun an hmanpui lo a ni. Kristaa an ṭhan len theihna tura an mite tana pastor-in hun an pek hi ṭha ka ti reng chungin mite hi kan “zirtir” tak tak thei lo, kan “Kristiantir” thei lova, kan “ringtutir” thei lova, kan “zuitutir” thei lo ang zelin.

Min ngaithla teh: Hei hi dilchhut taka ṭawng thlirna a ni mai lo. Ṭawng hi a pawimawh bawk si.

A chhan chu hei hi a ni: Zirtir tih hi i hnena mi thiltih ni ta se (verb), chu chuan i thlarau nun insiam ṭhatna chu mi kutah a dah daih dawn asin, i pastor emaw, i kohhran emaw, nangmah kaihruaitu emaw chungah khan. Mahse zirtir tih chu noun ni ta se – i nihna emaw i nih lohna emaw ni se – rabbi Isua tih loh chuan tu mahin an zirtir thei dawn lo che a ni.

Isuan zuitu nun kawng zawh tura a sawmna che hi i duhthlan ngeia i pawm a ngai a ni.

A zirlai ni tura inpek i thlang a nih chuan (i inpek ngei pawh ka beisei khawp mai), naktuk zinga i han thawh hunah chuan i nun pum khan he thiltum pathumte hi a kawk tawh ang: Isua hnena awm, amah ang nih tum leh a tih anga tih. Hei hi i dam chhan ber a lo ni tawh ang. “A bak zawng chu neuh neuh an ni vek mai,” Einstein-an a lo tih ang khan.

Pawi ta ber chu hei hi Kristian nih nen a inang lo hi a ni.