A PHÊK ROPUIAH MIZOTE
Pathian tam tak biakna sakhua Hinduism (pathian maktaduai 333 an nei)-ah chuan mimalin mahni pathian bîk ishta-devta a thlang ṭhin a. Indian ziaktu lar Shashi Tharoor chuan heng an pathiante zingah hian sai nawn nei pathian Ganesh-a chu a mimal pathian biak bîk atan a thlan thu a sawi a. Ganesh-a chu Hindu pathian hnuai deuhte zinga mi mah ni se, a rinawmna avanga a lu hial a hlohna te, chumi avanga sai lu a neih tak dante chuan a rilru a hnehin, a ngaina hle a ni tih a sawi a. “Ziaktu ka nih angin hnam hrang hrangin anmahni chanchin thawnthu an sawi hi ka ngaihven em em a ni,” a ti a (Shashi Tharoor, 2018. Why I am a Hindu, pp. 14-27). Hindu sakhaw thawnthu chu a tan chuan thudik leh thutak niin, a tak taka nun inghahna atan a hmang a ni.
Hindu sakhua hi kum zabi 1-na vel aṭang khan Indonesia ramah Indian sumdâwng, lawngmi, mithiam leh puithiam ten an pu lût a. Javanese hnam sakhaw awmsa nen chawhpawlhin, Indonesia Hindu sakhuana chu an nun leh hnam kaihhruaina berah a lo chang ta a. Kum AD 1400 vela Islam sakhua a lo luh aṭang khan mi tam zâwk Muslim an lo nih tak avangin Hindu ho chu Bali thliarkar lamah an insaseng ta a, tun thleng hian Balinese 85% te chu Hindu an la ni. A hmaa an hnama awm ngai lo caste system te pawh siam chawpin Brahmana (zirtirtute), Ksatrya (roreltute), Wesya (sumdawngtute), leh Sudra (hnathawktute) te an awm ve thlap a. Phuahchawp deuhin lang mahse, Balinese ho chu Hinduism thawnthu laipui metanarrative-ah a ram leilung fate ang maiin an inziak lût ve thlap a. Chu rinna chu an nun pumpui kaihruai turin an hmang ta a. Hetiang chiah hian Muslim tam tak pawhin an Qur’an leh a thawnthute chu thudik lo thei lo, nunpui leh thihpui tlakah an ngai ve tho a ni.
Hindu, Buddhist, Islam leh sakhaw dangte hi Mizote hian kan hnam sakhuaah pawmin, nei dâwn ta ila, kan leng ve meuh ang em? Ganesh, Ram leh Sita te, Siddartha leh Mohammad-a te nen hian inzâwlna kan nei rêng em? Tun hnaiah thiam takin Mizo pi leh pute sakhaw hlui chu Hindu rindan pêng pakhata pawmsak tumna a awm mêk a ni awm e. Hei hi thil thar a ni lo va, kan ṭhenawm lawka Tibeto-Burman ṭawng hmangtu Meitei ho pawh hetiang hian he sakhuaah hian hnuh luh hi an lo ni tawh rêng a ni. Amaherawhchu, kawng hrang hranga ngaihtuahin Mizote tan chuan kan hnam suangtuahna leh a huhova kan chanchin kan hriatrengna (collective memory)-ah hian heng sakhaw dang thawnthute hian awmzia rêng a nei ngai lo va; inzâwlna rêng kan nei lo.
Hnamtin nunah hian kan hnam bul ṭanna, hnam zin kawng leh hmalam beiseina thawnthu hi a pawimawh em em a. Arran Stibe chuan hei hi nunpui tur thawnthu (stories to live by) tiin a ko va. Chu kan hnam thawnthu, kan hnam chanchin chu kan tan chuan thil thleng ngei, thutak leh thudik, nundan leh nunphung kawng hrang hranga duhthlanna leh thutâwp kan siamna tûr leh thih leh dam thu thlenga kan rilru hruaitu pawimawh ber a nih avângin a pawimawh êm êm a ni.
Kristianna hi India rama ngaihtuah thûk mite leh sawisêltu tam tak chuan India hmarchhaka tlangmi tam takte tan ‘ramdang sakhua’, tlângrama ṭo nghet thei lo, adajat-a mite siamtu tiin an sawi fo va. Engvângin nge he keini Mizo, tlangrama piang leh seilian, a ram leilung fate hian Juda hnam chanchin, Bible thawnthua Abela te, Abrahama te, Jakobate nundan leh rinna chu ka nun fan chhuaka, cho thova, khalh kaltu atân ka hman teh fo vang? Engvangin nge Isua Krista thihna leh thawhlehna chu ka lo ṭâwmpui ve ngawt theih ang a, ka nun pumpui innghahna atan ka lo hman ve ngawt ang? Eng nge inzâwlna kan neih rêng rêng? Heng hi zawhna pawimawh tak tak kan chhan tur leh khawvel pawhin a chhanna an hriat châk chu a ni reng a ni.
Nia, Kristianna hi mi tam takin khawchhak lam atanga lo chhuak a nihna hi kan ngaihtuah thleng lo fo ṭhin a. A chhan pakhatah chuan kan Kristianna dawn hi Khawthlang ram Kristianna, nasa taka an hnam nun mil tura an lo chei leh chher danglam tawh, Krismas Putar, Krismas thing, leh Easter artui leh sazupuite telna sakhua a lo nih tawh vângte pawh a ni âwm e. Mihringte bul ṭanna, kal zelna leh tawpna kan beisei pawh hi Bible leh a piah lam thlenga zirtirna ten a pawlhsawp nasa tawh khawp mai a. Hetiang a nih avâng hian kan thurin hi Thlarau Thianghlim finna nen uluk taka ena thlitfim leh ṭhâpfai ngai tam tak a awm ṭhinin a lang a ni.
Bible-ah hian India ram hi Estheri bu-ah Hebrai ṭawngin Hodu tia sawilan a ni ve a. Mahse, Mizo hnam chanchin hi khawilaiah nge kan va zeh tel ve tâk ang? Nge, Bible thu, mihring chanchin/thawnthu – metanarrative-ah hian rem leh rem lovin kan va inham tâng ve ṭawk ṭawkin kan inhria em? Changêla sawi bel ang deuhin, bet nghet tak tak thei si lo, a thu pawhin kan nun fan hneh tak tak chuang lovin, phuahchawp deuh takin kan va tel ve maiah kan inngai deuh ṭhin em? Kan hnam nun hlui leh ze pangngai kalsan laklawh tawh si, Kristianna vuan nghet tak tak bawk si lo, ‘mel khata zau, zung khat bawka thûk’ lek Kristianna hi kan sakhaw zui hi a ni mai em? Zawhna pawimawh tak a ni.
Pathianin Juda hnam a thlannaah khan a thlan chhan pawh chiang takin a hrilh fiah a. Tirhkohte 13:47-ah ‘Jentail-te êng atân ka ruat a che, kâwlkil thlenga mite chhandamna atân,’ tiin kan hmu a. He thu hi Bible thawnthu laimu pawimawh tak pakhat niin, Sam 67, Isaia 60:3; Johana 8:12-ah te leh hmun hrang hrangah kan hmu bawk a. Tirhkoh Paula chuan Pathian chatuan thiltum, khawvela hnam tinte tana Pathianin malsawmna leh chhandamna a buatsaih hi a hrechiang em em mai a. Pathian malsawmna leh chhandamna phal tak maia ‘dalna’ awm lo thei ang bera a puanchhuahna kha a hnampui Judaten an huat phahna leh tihhlum an tum fona chhan pawh kha a ni ta rêng a. Tirhkohte Thiltih bung 15-a Jerusalem Inkhawmpuia thu pawimawh an relna chhan pawh kha a ni.
Galatia mite hnenah, “Krista Isua rin avângin Pathian fate in ni vek si a,” tiin, Krista Isua avang chuan amah ringtute zingah hnam leh chi daidanna bangte ṭhiatin, Juda, Grik, bâwih, bâwih lo, mipa, hmeichhia pawh pumkhat kan lo ni ta tih min hrilh a. Juda ho chuan YHWH/Jehova hi anmahni hnam bil tan chauha Pathian tiin an keipui sahauh hlur mai a. Mahse, YHWH chu Juda hnamte chauh Pathian a ni lo va, khawvel pumpuia hnamtin Pathian a ni. Abrahama hnenah ‘nangmahah chuan leia hnam tin an la thawveng ang’ tia thu a lo thlun tawh angin, “Tin, Krista ta in nih chuan, Abrahama thlah, thutiam anga roluahtu tûrte in ni,” (Galatia 3:26-29) tiin kan nihna dik tak min hrilh chiang a. Helai tak hi keini Mizo hnam, Jentel hnam zinga mi pawh, Krista rinna avânga Abrahama thlah, roluahtu kan nihna, a phek ropui chunga kan lo chuan vena chu a lo ni ta a ni. Amen!
– Rema Chhakchhuak
Discover more from NUN HRUAITU
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
