SONAM WANGMO Part 1

Bhutan ramah hian i kal tawh em? Mizote hian kan tlawh pawh loh lam tak a nih ka ring. Internet-ah hian “Naksel Boutique Hotel & Spa” tih hi han en la, Hotel changkang tak i hmu ang. Chu Hotel dintu leh neitu chu Sonam Wangmo a ni. Kum 1973 daih tawhah khan Pathian min hruaina nia hriain Emmanuel Hospital
Association (EHA) ka zawm a. Delhi khawpuia ITI bul Safdarjung Development Area-ah hian Office lian lote hi an lo nei a. Chutah chuan Sonam hi Office Secretary a lo ni a, hun engemaw chen chu ka Secretary a ni. Bhutanese nula, nu te lam, hmel fel tak, mit zim ve deuh hi a ni a. Hun rei tak kan inhmuh tawh loh hnuah kan inbe pawp thar leh a, “Delhi ah nangmahni rawn hmuh che u ka duh a, ka rawn kal ang,” a ti a.
December 14 khan a lo thleng a. A chanchin hi min hrilh char char a, Pathianin a nun a tihdanglam nasat zia leh Bhutan ramah Lalpa tana a thahnemngaihzia te ka han hria chu ka va han lawm tak em! Amah Sonam-i sawi angin chhunzawm ila.

Ka pa hi Buddhist Puithiam (Lama) a ni a, Tibetan a ni naa Bhutan khawchhak lama cheng a ni a, ka nu Bhutanese dik tak nen an innei a, Arunachal Pradesh-a Tawang-ah khuan Buddhist Temple lian bera puithiam a ni a. Kum 1962-a Chinese an lo len khan Bomdila-ah kan chhuk a. Kum 12 mi vel ka ni a ka pa hnenah lehkha min zirtir turin ka ngen char char a, chuti lo chuan ka laizawnnu ang maiin kum 14 mi
lekin pasal min neih luihtir ang tih ka hlau bawk a. A tawpah chuan Tibetan pa pakhat kutah hian naupang 15 vel lai hi min dah a, ani chuan min hruai a, a zatve vel chu Dharamsala, Himachal Pradesh-ah a dah a, a dang zawng chu Dehra Dun bul Rajpur-ah hian Moravian Institute (School) ah min luhtur a, chutah chuan kum li lai ka awm a.

Heta ka awm hi hrehawm ka ti em em a, a chhan chu Tibetan chhungkaw pakhat hnenah min awmtir a. Min tirethei  em em a, an thu awih loh hlek chuan purun var nuai sawm hian ka hmai hi min nuaisak thin a. Ni khat chu keimah chauh hian kawngpui hi ka zawh a, ka kal zel a. Ka bulah hian Jeep a lo tlan a, Sap nu lian, sam buang thung mai hi a lo chhuk a. Tunge ka niha engtia keimah chauhva kal chhuak nge ka nihte min zawt a. Ka chanchin min zawt zel a, a tawpah chuan, ” Mussoorie-ah ka bulah i rawn awm duh em?” min ti a. Kei chuan, “Duh lutuk” ka ti var a. Ka awmna pa chu a han dil a, a lo phal awzawng lo va. A fapa nupui atan min lo hual chu niin, a fapa pawh chuan diriam deuh deuh hian min lo tawngkhum bawk a. Chu Sap nu chu American mi TEAM Missionary Irma Jean Wessels a lo ni a, ka awmna pa chu vau ti tihin min kaltir turin a nawr tlat a, a tawpah chuan min kaltir ta a. A fapa min chhaihtu chu, “I hope I will never see your face again,” ka ti a. Mak takin thla hnih hnuah natna rapthlak takin a thi ta mai a, chutia anchhia ka lo chham khum chu ka inchhir khawp mai a, ka ti leh tawh ngai lo. Tichuan “Auntie Irma Jean”  bulah
chuan ka kal a, Tibetan naupang dangte nen sikulah min kaltir a, nuam ka ti khawp mai a. 

Mussoorie-ah chuan kum li lai ka awm hnuin Delhi-ah ka lo chhuk a, Missionary tha tak tak, Joe Smith-te nupa leh Barry Mackay-te nupa hnenahte ka awm a. Emmanuel Hospital Association (EHA) an rawn din khan an Executive Secretary Dr. Howard Searle bulah a Secretary ah ka tang a, an bulah ka khawsa ve mai a. Kum 1973 khan EHA Office ah chuan Dr Howard Searle thlak turin Mr. Lalchuangliana hi a lo awm ve a, a Secretary ka ni nghal a. Kristian Missionary leh mi tha tak tak bulah ka khawsak thin avangin keipawh Kristian ka inti ve ringawt a. Pathian thu pawh ka hre ve zul a.

Kum 1976 chuan EHA Office chu Nehru Place-ah kan insawn a, R-35 Greater Kailash-1 ah EHA-in in lian tak an lei a. Chutah chuan Mr. Lalchuanglianate chhung hi an khawsa a, kei chu inchung ber ‘Barsati’ an tih,  Room nuam tak Bathroom leh Kitchen te pawh awm hi ka luah a, Mr. Lalchuangliana leh a nupui Sangi hi ka chungah an tha em em a, an inah hian chaw ka ei fo va. EHA Office-ah chuan EHA Nursing Adviser Miss Irene Stephens a awm ve a. Ani hian Pathian thu zir turin min duh a, kum 1978 khan UK-ah min hruai thla a. Radcliffe Bible College-ah min luhtir a, chutah chuan kum hnih zet ka awm a. Ka zir zawh chuan a tira min la chhuaktu Auntie Irma Jean khan USA ah min ko thla leh a, Florida- ah pasal neiin a lo awm tawh a, a pasal chu Uncle Storr a ni a, Florida Atlantic University- ah min kaltir leh ta a,  Mass Communication Course lain Major in Journalism ka zo ve ta a ni.

He University-a ka zir lai hian thian pakhat Susan Drake ka  nei a, amah chu Catholic Kristian a ni a. Vawi khat chu, “Bhutan ramah hian kal ka chak em mai, Buddhist-a inleh hi ka duh bawk a,” a ti a. Kei chuan, “Buddhist-ah te chuan inlet duh reng reng suh. An nun hi a hrehawm lutuk a, ka pa pawh Lama a ni a, eng tihna mah a ni lo. Buddha ai chuan Isua Krista zui a tha daih zawk,” ka ti a. Ka rin loh deuh maiin Susan chuan, “Chuti chu Isua Krista chu ka zui duh e,” a ti ta mai a. Ka ‘convert’ hmasa ber a ni ta mai awm e! Auntie Irma leh Uncle Storr te chuan Bible an zirpui thin a, ringtu Kristian tha em em mai hi a ni ta daih mai a.

Kum 1983 khan US atang chuan ka lo kir leh a, Bhutan Sawrkar-ah Information Department-ah hna ka thawk a. Kristianna lam chu ka thlah tial tial a, Buddhist ah ka inpe leh a. Sawrkar hnathawk ve bawk pathlawi nupui then tawh Suvarna nen kan innei a. Ani lah chu zu heh deuh mai a ni a, fanu pakhat kan nei a, a nupui hmasa nen fapa an nei bawk a. Kan inah chuan Buddha biakna tur pindante ka siam a, Isua
Krista tih lam chu ka hnuchhawn thak a ni ber mai.

Kum 1990 khan rin loh deuh maiin ka thian nu Susan-i hnen atang khan Cable Message ka hmu hlawl mai a, “Bhutan- ah ka lo kal dawn,” a rawn ti a. Lo kal lo se ka duh hle mai a, min rawn hmu leh tur pawh khan ka duh lo va, mahse lo hnial ngawt thu a awm bawk si lo va. Kan inahte chuan a lo kal ngei dawn si a tiin Buddha ka biakna pindan chu tala hian ka kalh bur a, a hmu ang tih ka hlau va.

Susan chu a lo kal ta ngei a, “Sonam, engvanga Bhutan-a lokal nge ka nih i hria em? ” min ti a. Kei chuan, “E, keimah min hmu tura lo kal i ni lawm ni?” tiin ka chhang a. Ani chuan, “Ka lo kal nachhan chu hmana Isua Krista chanchin min hrilh kha nangmah hi hrilh let zawk che a ngai a,  i hmangaih hmasak i bansan hnenah khan kir leh tura hrilh tur chein ka lo kal a ni,” a ti ta daih mai a. Kei chuan holam ang reng tak hian, ” A ni maw?” ka ti liam ringawt a. Bhutan-ah chuan thla khat lai a cham a, a haw leh ta a. Susan-i hi mi ‘bright’ zet mai a ni a, lehkha a zir zawm a, mi hriat hlawh tak a ni chho va. US President hlui Donald  Trump lam tang tak mai a ni a, Secretary of State Mike Pompeo khan Washington- ah State Department- a pui turin a sawm a, mahse Donald Trump a tlin leh tak si loh vah chuan Mike Pompeo sawmna pawh chu a zuzi zo ta a ni.

Susan-i haw hnu thla khat velah chuan zana ka mu hi  mumang ang deuh hian ‘vision’ chiang em em mai hi ka lo hmu a. In te (cabin) ah hian ka lo awm a, room pakhatah chuan Delhi- a ka awm laia min kaihruaitu ber pakhat Sheila Massey hi a lo awm a, damsam lo hian ‘injection’ hi a lo la a. Pawn lam ka han dak a, ka dinglam deuhah hian tlangsang tak, a chhipa vur pawh paw vo mai hi ka hmu a. Chu tlanga
lawn chu ka lo duh em em  a, Sheila Massey-in lehkhabu “The Deer’s Feet” (?) min chhiartir te kha ka hre chhuak a. Chutah tak mai chuan keimah leh keimah hi chiang em em mai hian ka lo inhmu a. Tui chhe luan kawr (drain) a bawlhhlawh chi tinreng inhnawhkhawm ang chiah hian ka lo inhmu a, ka sualna leh dik lohna zawng zawng ka hre chhuak uai uai a. Buddhism – ah hian sual inhriatna a awm lo va, thil i tih sual
chuan simna (penance) engemaw i ti ang a, i sual chu a bo a ni mai. Chuvang chuan misual leh bawlhhlawh ni hian ka inhre ngai lo hrim hrim a. Chutia ka bawlhhlawhzia ka han inhmu chu nasa tak mai hian ka tap ta a. Chutah le ka vel hi a rawn eng uau mai a, ka thinlung chu muanna mak tak mai  hian min rawn luah khat a. Chutah aw hian, “Sonam, khi tlang nuam takah khian hruai che ka duh thin a, mahse nangmah hian helai kawr hnawk zingah hian awm i duh zawk tlat si a,” min ti a. Lal Isua aw a ni tih hi ka hria a. Chutah chuan, “Lalpa, i hnenah chauh awm ka duh e,” ka ti a, ka lawm bawk si chu nasa takin ka tap zui leh ta bawk a. (Hetia a ‘vision’ hmuh chanchin  min hrilh lai hian Sonam-i chu a mittui a tla zawih zawih a. ‘Ka thil hmuh kha ziak thiam ni ila ka mitthlaah hian a tira ka hmuh ang chiah khan a la chiang (vivid) reng a ni,’ a ti bawk.)