Oh, the history books tell it, they tell it so well
The cavalries charged, the Indians fell
The cavalries charged, the Indians died
Oh, the country was young with God on its side
(Aw, hun kal tawh chanchinah tha deuhin an sawi,
Sipaite’n an nawr a, Indian ho an tlu,
Sipaite’n an nawr a, Indian ho an thi,
Aw, chu ram naupangte lamah Pathian a ṭang).
- Bob Dylan, 1963 in With God on Our Side
(Free translation – Rema Chhakchhuak)
Vanduaithlâk tak maiin September ni 10, 2025 khan Charlie Kirk-a chu Utah, United States-ah kah hlum a ni a, mi tam takin an sûn a. Kei pawhin a pawi ka ti tak zet a ni. An fate an la naupang si, a kalsan a nupui fanau leh a chhungte an lainatawm tak zet a ni. Amah hi ka lo la hre ve ngai lo va. Hetianga chhiat a tawh avanga a hming an lam rîk luai luai hnuah chauh a chanchin hi ka lo hre ve a ni.
America ramah khuan silaia inkaha, mipui leh sikul naupangte thahna a hi a thleng fo ṭhîn a. Mi ṭhenkhat, “A va mak zozai em!” tîte pawh an awm ṭhin a. Mahse, a mak vak lohna a awm ve a, a chhan chu silai hi an ngaina em em maia, a hman dan tur leh a hmangtu tûr mumal taka dan han siam ṭhat te chu thil tih theih loh tluk a ni a. American ho zingah an Dânpuia Second Amendment, silai neih leh kah phalna te chu ‘pathian pek dikna chanvo’ nia an ngaitu a ram mipui zâtvê dâwn lai hi an awm tlat a ni. Rang taka mi tam tak that thei silai ṭha leh zual siam chhuaka, hralhna tur bazar tihchhiat hlau tak, pâwl thiltithei tak National Rifles Association-in Republican Lal an siam ṭhin dân te, mingote ropuina leh mingo Kristiante Lalram America chungchangte, MAGA te hi a inphan chiat mai a, thliar hran a harsa khawp mai. Kum 2025 September thla thleng khân silaia inbeihna hi vawi 300 chuang a thleng tawh a. Kum 2023 phei kha chuan mi 47,000 dawn lai silaia inkahna avangin an thi bawk a ni.
Kum 2025, June ni 14 khan Minnesota Senator Melissa Hortman leh a pasal Mark-a te chu Vance Boelter-a’n a kap hlum a. Senator nupa dang John Hoffman te pawh a kap a, vanneihthlâk takin an thi lo hlauh. Vance-a hi Evangelical Kristian ṭha tak niin, Congo, Africa-ah Chanchin Ṭha hrilin a kal ṭhin an ti a. A theihtâwpa sualna do va, rethei leh rilṭâmte puitu leh pulpit-a Pathian thu hril ṭhintu a ni a, Trump-a ṭantu a ni bawk.
Mingo Kristian America hnam din duh hovin Pathian thu an sawi tam tak hi Bible-a innghat a ni em tia uluk taka en hmasak zet a ngai ṭhinin a lang a. Bible thu pawh nise, Pathian thuin a sawina leh a sawi chhan te, a sawi tumte a ni em, tih pawh uluk taka ngaihtuah a ngaiin a lang. A chhan pakhatah chuan chu Bible thu tho chu, America chhim lama mingo evangelical Kristian te chu an thlahtu pi leh pute, ‘pathianin sal neih a phal’ tia ngaih ṭha taka mihang sal neihtirtu kha a nih vang a ni. Bible thu hi miin a duh duh lai la chhuak a, a thusawi duh duh a sawitîr a, a mimal ṭanfung sawh nghehna tûr leka a thlan khâwm mai chuan, Pathianin Genesis aṭanga Thupuan thlenga sawi a tum leh thupui bera a neih hi a ṭhelh duai thei a ni.
Chutichuan, thil hi han en thuak (face value)-a Pathian thu nih hmêl riau, mahse, pâwl pakhat emaw hnam pakhat emaw chauh tana pawm nuam, midang khei leh tai rân, ‘thuhnuairawlh leh ṭih dêk’ (1 Petera 3:15) chunga sawi ni si lo te hi a awm thei ṭhin a. Thil nihna tak sawiho va, hrethiam tur chuan hai kian tûr leh sâm fai tur a tam ta hlein a lang ṭhin a. Sap leh Mizo leh khawvel hmun hrang hranga Kristian te zîngah nasa taka nghaisak leh krawsa thihna tawk hnu Isua Krista’n amah kan zuina tûra hniak min hnutchhiah chuan mi a hîp mawlh lova, a hlauhawm bawk a. Tichuan, tharum leh ṭawngkam na tak taka mite beihlêt ve mai duhtu American Christian Nationalist leh Lal atâna an dah tâk te vaupûm na tak chu miten an lo thlamuanpui ve veng veng thei tlat a. Hetiang a nih avang hian Tom Wright-a ten, “Pathian Lalram tihdân phung chu Pathian Lalram thuchah nên a inmil tûr a ni,” tia an lo sawi ṭhin angin, Pathian hmangaihna Chanchin Ṭha hi hmangaihna tello, ṭan bîk nei sa, midangte hnuaichhiahna leh huatna nên kan puang chhuak a nih chuan Pathian Lalram kawngkhar hi mite tân khâr sakin, a chhûngah kan seng lût thei dâwn lo a ni.
American Mingo Evangelical Hnam siam leh tihchak tumna ang chi tho hi ram dang, culture dang leh sakhaw dangah pawh hian a awm nasa khawp mai a. Pakistan leh Saudi Arabia rama an sakhaw dana ram kaihhruaina theocracy-ah te, “India ram chu Hindu hmasak berna leh Hindu ram leh hnam a ni tur a ni” tihna thurin Hindutva nationalism-ah te kan hmuin, nitinin kan tawng mawlh mawlh bawk a. Hetianga Mingo Kristian ram leh hnam siam tum inti hle si hian, ‘ṭawng khat, thuchah pakhat’ an ngainat vangte pawh hi a ni mahna thilmak tak awm chu heng Vivek Ganapathy Ramaswamy te, Kash Patel te, Tulsi Gabbard te, Usha Vance te hi ‘milem pathian betu, sakhaw dang zuitu an ni’ tia han thliar hranna leh han hnâwlna pawh hi an nei lêm lo ni âwm takin, hmun an chang sâng ang reng khawp mai.
Trump-a te, Musk-a te hi an mimal nunah Isua zuitu an nihna hmuh tûr a tlêm viauin a hriat a. ‘Varak a an a, varak anga a hleuh a, varak anga a kâk/hrâm chuan, varak a ni ngei ang’ tih ang deuhin Mizo tam ber ngaihtuahnaah chuan ‘Mingo a nih a, Kristian ṭawngkam a hmana, Bible thu a chham zuah zuah chuan, Kristian a ni ang chu’ tiin ‘Mingo Kristian Hausa Thiltithei leh Chhanhimtu’ nei anga inngaiin kan lo thlamuan pui ve hle thei tlat a ni! Chutichuan, Republican Lal Siamtu mi hausa Peter Thiel-a te pawh lang lo lam, a background-ah thil an tinasain, an tithei êm êm mai tih kan hria a. JD Vance phei hi chu amah vanga tling liau liau a tih theih âwm e. Mahse, Thiel-a hi MAGA thuhriltute’n an huat leh an do êm êmte zinga mi gay/neih inang inkawp a lo ni leh tho mai a. Hmun danga mi dang tana an ngaimawh êm êm kha mingo chungnunna leh hamṭhatna thurin a vawn phawt chuan an hnual suat leh chuang si lo nite pawhin a lang bawk a ni. An thiltum, agenda tihhlawhtlinna a nih dâwn phawt chuan anmahni ṭana, an duh ang duh, an sawi ang sawi theitu tawh phawt chu tu pawh an thawhpui thei ni maite pawhin a lang a ni. Hetianga a langa Pathian thu nasa taka leklama, a taka nunpui lohna hi khawvel hmun hrang hranga min tibuaitu leh Krista hming tichhetu a ni tih kan hre ṭheuh mai.
MAGA pathian hi an sawi dan leh chêtzia aṭanga chhûtin ‘mi tlemte chauh ṭan bîk nei pathian’ a nih hmêl ber a. Hetiang a nih avang hian Israel Juda te khu an ṭan êm êm tawp mai a. Tunlai Israel rama Juda ho zingah Isua ringa zuitu an awm mang meuh lo va. Israel rama Isua zuitu tlêmte awm chhunte chu Palestinian Arab Kristiante an ni. Firfiak pâwl Hamas lah an kawlh a, tharum an thawh a, mi an tina a, an that bawk ṭhin. Chumi beihletnan chuan Israel sawrkar a han che tak tak a, ‘ha aiah ha, mit aiah mit’ tiin, Palestinian tawh phawt chu a khuai nuai zel tawh mai si a. UN Commission chuan Gaza-ah hian Israel-in hnam tihchimihna (genocide) turin hma a la, tiin nemnghet tawh mahse, MAGA thurinah chuan, ‘mahni invenhimna’ hi Israel ho hnena ‘pathian pek dikna chanvo’ a ni an tih sak tlat a. An ngaihdanah chuan Israel ‘pathian hnam thlan’ an nih tlat avângin thil a tisual thei lo a ni.
Hetianga hnam leh sakhaw bil ṭan bîktu pathian biakna ramah chuan midangte hi an chêp ta êm êm ṭhin a. Hindu tamna ram India rama Muslimte leh Kristiante tan chuan a buaithlak duh viau mai a. Amaherawhchu, Kristian tamna ram USA-ah American Mingo Kristian hovin hetiang ang right wing rhetoric leh tactic tho hi an hman chuan Mizoram chu America ram bung pakhat ni ve mai âwm takin ‘A va ṭha êm!’ tia lo pawmpuitu tam tak awmin, kan lo thle ve dual dual ṭhîn niin a lang a ni. Pathian thuin eng nge a sawi, khawiah nge, tu tan nge, eng hunah nge, kan tan eng nge zir ve tur (Contextual reading and understanding of the Bible) hi a pawimawh êm êm mai a. Chutiang a nih loh chuan MAGA kohhran leh MAGA vanram hi kan thlenna tûr ramtiam a nih hmêl viau a ni. Amaherawhchu, he MAGA vanramah hian ‘ram dang mi leh hnam dang’ tân hmun a awm meuh a rinawm loh va. Mizote pawh hian râlkhatah lo ṭan hle mah ila, chu an ‘sugarcandy mountain‘ kawngkhâr puiah chuan, “Tu nge i nih ka hre ngai lo va che,” tia hnar kan tâwk dâwn tho tho a ni.
Kan ‘pathian’ thu sawi hian –
- Vun rawng bik a neih a: Mingo/Mihang/Vai/Zo
- Hnam bil a kawh bîk a: MAGA/Israeli/Russian/Indian/Mizo, etc
- Party bik a neih a: ZPM/CONG(I)/BJP/MNF/Republican/Democrat
- Mi pakhat ṭan bik a neih a: Trump/Harris/Bush/Saddam/Modi
Hetianga zîmtea Pathian thu mahni hmasial taka kan duhdan mil tura her remna (hermeneutical gymnastics) hian Pathian thu chu pawlh dalin, a nihna leh awmzia tak kha a hloh ta ṭhin a ni.
Pathianin Kristaah hnam thar din a, lei thar leh van thar din a tumnaah chuan, “Juda, Grik, bâwih, bâwih lo” a thliar hrang lo va, “Krista Isuaah chuan in zain pumkhat in ni si a,” min ti a (Galatia 3:26-28). Pathian chuan ‘mi zawng zawng chhandama awmah leh thutak hriaah a duh a’ (1 Timothea 2:4). Chu thutak chu miin an hriat a, an pawm theihna turin Tirhkoh Paula chuan, “Kan rawngbâwl hna hi an dem lohna tûrin, eng kawngah mah tlûk phahna tûr rêng rêng kan siam lo va,” tiin a sawi a (2 Korinth 6:3).
Pathian thu hrila, rawngbawltu intiin party pakhat emaw party leader pakhat emaw tan chauh thu a sawi a, rawng a bawl chuan Pathian rawng a bâwl tawh lo va, party rawng emaw mihring rawng emaw a bawl a ni zawk. Ṭan lam nei sa leh party kawh bîk neisaa Pathian thu sawi chu miin bengchheng an ti a, an dema, an awmdân leh thiltih bengchheng chuan an thuchah chu a hliah vek a, an ngaithla peih ta lo ṭhin a ni. An thusawi ngaithlaa, lo pawmtu tam berte chu anmahni kohhran zaipâwl member ni sa rengte (preaching to the choir) an ni duh viau! Bible thu duh lai lai la chhuak a, political party pakhat chauh tana dik anga a sawi chuan Pathian thuin a sawi tum chu a kawk tawh ṭhin lo va. Mihring emaw, mihring thilsiam emaw, he khawvel chhuak engmah hi a famkim thei lo ang hian Pathian thu thlen dikna tia kan kawh party hruaitu emaw party emaw chu reiloteah a famkimlohna a lo lang leh thuai thin a, beidawnna khurah mi a hruai lût ṭhin. Chutiang a nih avang chuan a ‘pathian’ thu sawi chuan ama rilru ang pumi mi ṭhenkhatte chu hîp ve bawk mahse, Krista lâkkhâwm pui lo vin, party dang leh hnam dangte chu Pathian Lalram aṭangin a hnawt darh ṭhin a ni.
Petera chuan, “Mi tu pawhin thu a sawi chuan, Pathian thute angin sawi rawh se; mi tu pawhin rawng a bâwl chuan, Pathianin chakna a pêk ang zêlin bâwl rawh se; chutichuan, Isua Krista avângin Pathian chu thil engkimah chawimawiin a awm thei ang, ropuina leh rorêlna chu chatuana ama ta a ni si a. Amen,” a ti a (1 Petera 4:11). Pathian thu sawitu chuan Pathian thu chu a nih angin a sawi mai tur a ni. Chu Pathian thu, thutak chu dâltu leh pawlh daltu awm lo thei ang berin mite hnênah puanchhuah lo ni zêl se la. Lalpa ṭhahnemngaihnain vana mite’n an tih angin leiah pawh tih ni se, a ram lo thleng zêl rawh se!
Discover more from NUN HRUAITU
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
