Midangte chhiartir ve la!

Roreltute bung 11-ah chuan roreltu pakhat Jephtha chanchin kan hmu a. Jephtha chu Gilead mi, a pa fahrawn a ni. A pa fa dangten an hmuhsit avangin a awm hrang a. Mahse, Amon ho nen an indonaah an chak theih loh avangin, a pa fate chuan Jephtha chu ṭanpui turin an auva, an hmelma a hneh theih chuan an chunga roreltuah siam an tiam a ni. Jeptha chuan fanu mal a nei; fa dang a nei lo. Pathian Thlarau a chungah a lo thleng a. Pathian hnenah inhlanin, chhia a chham,  “Amona thlahte hi ka kuta mi pêk tak meuh chuan…râlmuanga ka hâwn leh hun chuan eng pawh ka kawngka aṭanga mi rawn hmuak hmasa ber apiang chu Lalpa ta tûr a ni ang a, hâlral thilhlan atân ka hmang ngei ngei ang,” a ti a.

Thilmak deuh deuh ka tih thenkhatte chu: 1) Mihringa inthawina kha YHWH hian a duh lo tih kan hria, 2) Chutiang hrereng chung chuan Jephtha khan “eng pawh ka kawngka aṭanga mi rawn hmuak hmasa ber apiang chu hâlral thilhlan atân ka hlân ang,” ti kher khera Pathian hmaa a intiam kha a ni. Tin, Pathian duh loh zâwnga thutiama, mihringa inthawi chu a thu zuk leh mahse, Pathian pawhin a ngaidam thei lo’ng maw, tih ngaihtuahnate pawh rilru-ah a awm bawk a. Tin, Jephtha khan, a in aṭang khan a fanu emaw, a nupui emaw, an lo chhuah kha beisei lovin, thil dang a beisei tihna a ni thei ang em?

Luka 10-ah Samari Mi ṭha thawnthu Isua’n a sawi a. Chang 34-ah chuan, suamhmang tâwk hliam tuar kha khualbûkah a hruai tih kan hmu a. Heta “khualbûk” a tih hi pandocheion (πανδοχεῖον) tih a ni a, chu chu (pan = zavaiin, zawng zawng “all” ), (dechomai = lo dawngsawngtu, “receive”) tihna niin, a awmzia chu “Mi zawng zawng lo dawngsawngtu  = “All-receptive” – Khualbuk, Thlen In, Tui, chaw, hahchawlhna leh mutna awmna – sumdawng, sipai, khualzin te thlenna hmun tihna a ni.

Luka 2:7ah pawh,“…khual bûka an len ve tâk loh avângin ran chaw pêkna thlêngah a muttîr a,” tih kan hmu leh a. Amaherawhchu, helai chânga khualbûk tia Mizo (Sap ṭawng Inn) an lehlin hi kataluma = καταλύμα = guest room tihna niin, mimal ina mikhual pindan sawina a ni ta daih mai.

Luka 22:11-12-ah Isua’n a zirtirte Kalhlên Kût zanriah buatsaih tûra a tirh khan, “Tin, in neitupa hnênah chuan, ‘Zirtîrtuin, ka zirtîrteho nên Kalhlên Kût chaw kan eina tûr, mikhual pindan chu khawiah nge? a ti a che,’ ti ang che u. ichuan, ani chuan pindan chungnung zau tak, bungraw awm sa, a entîr ang che u; chutah chuan buatsaih ang che u,” a ti a. Heta mikhual pindan leh pindan chungnung  a tih hi kataluma tho kha niin, mimal ina mikhual thlenna pindan bîk kha a kâwk a ni.

Amaherawhchu, Luka 2:7-a Isua pian chungchanga “…khual bûka an len ve tâk loh avângin ran chaw pêkna thlêngah a muttîr a,” tih thua mikhual pindan (kataluma) tih kha khual bûk/inn tia an lehlin avângin leh ran chaw pêkna thlêng tih a awm avâng hian a thu lo chhuahna leh Middle East leh Ancient Near East (Khawvel Chhaklam Laili) vela hnam Semitic hnam ho, Arabic leh Hebraite telin, an khawsak dân leh an nunzia hrelo tân chuan mahni hnamzia mila thil lo hriatthiam leh hrilhfiah kha tihdan phung a ni lo thei lo va. Amaherawhchu, thil nihna awmzia hriatchian loh avânga lo sawi vena chuan thil tam tak a tibuai chuar thei a ni.

Isua Krista lo pian dan chungchângah hian Isua thih hnu kum 150 bâwr vêl aṭang khan Krisitan thawnthu (Christian novel), Isua chanchin tak tak ni lo, thawnthu ngaihnawm tak tak kha reiloteah a rawn lang chho ve nghâl mai a. Hetiang Krismas thawnthu phuahchawp zinga a hmasa ber pawl chu The Protevangelium of James, kum AD 200 vêla ziak kha a ni. A thawnthu ziaktu hi Palestine/Ram Thianghlima chêng a nih loh avangin Israel ram leh a chhehvêl ram awmdan (geography) a hrechiang lo hle tih a hriat theih a. Jerusalem aṭanga Bethlehem inkârah hian thlalêr te a awmtîr a. Mahse, Nazareth aṭanga Bethlehem inkar hi hmâr lam aṭanga chhim lam pana zinna niin, Bethlehem chu Jerusalem chhimlam, hnaitea awm a ni a. Nazareth chu hmar lama awm a ni. Khaikhin theihna tûrin Aizawl aṭanga Lunglei hi kilometer 164 a nih laiin Nazareth aṭanga Bethlehem hi kilometre 146 a ni thung a, kea kalin darkar 34 a ni a. Jerusalem leh Nazareth inkârah hian thlalêr a awm lo va, huan leh leilet hmun ṭha tak tak a ni.

Tin, khulai rama chêngte khu loneitu leh ranvulhtu chhûngkaw pangngaite chênna chu a tlângpuiin pindan pakhat chauh nei in a ni ṭhin a. Isuan, “Miin khâwnvâr hâlin hrai hnuaiah an dah ngai lo, a dahnaah an dah zâwk ṭhîn; tichuan, in chhûnga mi zawng zawng a ên ṭhîn (Matt 5:15) tihah pawh hian khâwnvâr pakhatin in chhûng zawng zawng a ên theihna tur chuan pindan pakhat awmna in kha a kâwk a ni. Tin, a tlangpui thuin, inchhûng zawm chuan ran riahna an sak zawm ṭhin a, ran chaw pêkna chu an chhûngkaw chênnaah leiah emaw an lai khuar a, a nih loh pawhin thing kuang an siam ṭhîn a ni.

Luka 10-ah Isua’n hmeichhe chak lo pakhat kha Sabbath ni-ah a tidam a, synagogue hotupa ngaihdan a ni lo va, a hau va. Isua chhânna chu, “Nangni vervêkte u, Chawlhniah mahni sebâwng emaw, sabengtung emaw a chaw eina ata phelhin, tui in tûrin in hruai chhuak ṭheuh ṭhîn a ni lo vem ni?” tih a ni a (Luka 13:15). “Sabbath-ah kan ti lo rêng rêng” tiin tumah an ṭang chhin lo. Helai thu Arabic ṭawng lehlin hmasa berah chuan “in in ata phelhin” tiin an dah a. A awmzia chu, chhûnah an inah ran an khung lo va, pâwnah ni tin, Sabbath-ah pawh an hruai chhuak ziak ṭhin a ni.

He James-a Krismas thawnthu phuahchawpah hian kal kawnga an la zin lai mêkin Mari chuan, “Josef, sabengtung aṭang hian min han hlang thla teh, ka nau neih a hun tlat mai,” a ti. Josefa chuan pûkah Mari chu a dah a, Bethlehem-ah ṭanpuitu zawng tûin a kal san ta a. A kal hlân hian Mari chuan nau a lo hring hman a. A thawnthu-ah chuan mak takin nu pakhat Salome a lo lang a. Mari chu nula thianghlim a nih a ringhlel a, chuvangin a kut chu a phâr phah ta a. Mahse, nausen Isua chu a khawih a, a dam leh ta a ni.

Muslim ho lehkhabu Qu’ran-ah hian Mari chungchang ziakna bung Surah Maryam 19, Châng 17-24-ah Isua pian thu a inziak a. Nula thianghlim Mari hnênah vanrtirhkoh Jibreel (Gabriel)-a lokalin Isua pian tur thu a hrilh a. Isua a lo pian chuan a mutna bawm (cradle)-ah a ṭawng thei nghâl a (Quran 5:110), ama zâwlnei nihna leh a nu Mari chu nula thianghlim a nihzia te a puang chhuak a.  A hnu-ah Isua’n hlumin sava lem a siam a, a tinung, mitdel mit te a tivâr a, mitthite a kai tho va. Heng thawnthute hi a ziaktu leh lo chhuahna rinhlelhawm an nih avâng leh Thlarau Thianghlim thâwkkhum/inspired an nihna a chian loh avângin Bible-ah seng luh an ni lo va, Apocrypha an tih ho te an ni a. Isua pian lai vela thil thleng niawm tak thawnthu phuahchawpte hi a bîkin Gospel of James (The Protevangelium of James) te, Infancy Gospel of Thomas te, Gospel of Pseudo-Matthew, te leh Syriac Infancy Gospel-angah te hian kan hmu tam hle a, Quran thawnthu nên pawh a inang hle a ni.

Ram Thianghlim tlawhtute chuan Kalvari Tlâng leh Isua thlân an tih pawh hmun hniha a awm thu an hre ṭhin a. Tin, Isuan thil a tihna hmun nia ngaih pawh kohhran pâwl hrang hrang ngaihdân a dang ṭhin a. Isua a piang an tihna hmun pawh hi an inchuh nasa khawp mai a. Bethlehem-a Church of the Nativity chhûngah chuan pûka Isua pianna hmun tak nia an ngaih lai takah chuan tangkarua-in Davida arsi an siam a, chutah chuan Latin ṭawngin Hic de Virgine Maria Jesus Christus natus est (“Here, Christ was born of the Virgin Mary“) tih an ziak a, chu chu, Helai hmunah hian Nula Thianghlim Mari lakah Isua Krista a lo piang ta tihna a ni a. Mahse, a nihna takah chuan chu pawh chu rindan leh phuahchawp mai a ni. Tuman a hmun tak an hre lo!

Hetihian ngaihtuah ta ila, Mizo zingah khual khuaah chuan hmelhriat sa loh pawh mahni chipuite nên chuan kan intihnai fo. Entirna’n Sailo ho pawh hi khual khuaah chuan la inhre ngai lo pawh an inti chhung khat hma viau. Josepha kha Lal Hnam, Davida thlah kal zelte zinga mi a ni. Bethlehemah hian chhungte leh hmelhriatte pawh a la nei ngei ang. Chuti a nih chuan, Isua pian dâwn khan pûkah a piangin a rinawm loh. Middle East mite hi khawvêlah pawh mikhual ṭhat chhuah kawnga hmingthang lâwt lak an ni a. Isua kha kawng lakah, pûkah a pian a rinawm loh. Khua an thleng tawh tih a hriatna chu ‘…khualbûkah an leng lo’ tih Luka’n min ziak sak a ni. Amaherawhchu, khualbûk tih te, ran chaw pêkna thlêng tih thumalte hi lehlin dân leh a cultural background leh chumia a thumal awmze dik tak kan hriatfuh loh avângin a inziak bâk thil tam tak keimahni hnam leh ṭawng aṭanga hriatthiam dân kan bel a, kan phuah belh ta chiam mai a ni.

Tichuan, khualbûk tia lehlin chu mimal ina mikhual pindan kataluma a ni tih kan chiang tawh a. Mari leh Josepha-te thlennaah khan an mikhual pindan kha a lo khah tawh avângin an chhûngkaw chênnaah a piang a. Hmun âwl (space) a awm ngang loh avângin ran chaw pêkna thlêng chu an tifai a, nausên chu puanin an tuam a, an muttîr ta a ni. (Kenneth E Bailey, Jesus Through the Middle Eastern Eyes, pp. 22-38).

Luka 2:12-ah berâmpute hnênah khân vântirhkohin, “Tin, hei hi in tân chhinchhiahna tûr a ni; nausên puana tuam, ran chaw pêkna thlênga mu in hmu ang,” a ti a. Hei hi Ram Thianghlim mite nunzia hriatchian loh chuan a awmzia leh eng nge a pawimawhna kan hrethiam pha lo fo. A awmzia tak nia lang, berâmpute tana chhinchhiahna a nihna chhan chu, berâmpute chu khawtlanga hna hniam thawk leh enhniam/endawng an ni a. Rabbinic Tradition-ah chuan an hnathawh avanga mi ‘bawlhhlawh/unclean’ anga ngaih an ni. Vântirhkoh an hmu a, an zai khum a, hlauin an khûr a. Mahse, nausen lo piang chu en tura thupek an ni bawk. Nau lo piang chu Messia a nih tak zet chuan, Lal in emaw, in ropuiah emaw a piang ngei tûrah an ngai ngei ang a, an huphurh dâwn a, a nu leh pain hmuh an phal a rinawm loh bawk! Engtin nge chu’ng mi rethei leh mi tlâwm tak berampute chu nausen va en turin an rilru a hmin theih ang? Chhinchhiahna a ngai a ni. Berampute chhinchhiahna chu eng nge ni?

Hei hi in tân chhinchhiahna tûr a ni;

nausên puana tuam,

ran chaw pêkna thlênga mu

in hmu ang.

Chu chhinchhiahna vântirhkohin a sawi aṭang chuan chu nau lo piang chu anmahni ang bawka chhungkaw tlawm tak, loneitu emaw ranvulhtu emaw in tlâwmtêa piang a ni tih an hre thei nghal a. Chanchin lawmawm a ni tak zet mai! Chu chu an tan, mi tlawm te te te tan chhinchhiahna a lo ni ta a ni.

Krismas thawnthu-ah fimkhur a ṭûl

              Pathian hian zâwlnei dawthei, ama thu ni lo pui, ama thu anga sawi hi a haw êm êm mai tih kan hria a. Thupuan 22:18-19-ah pawh “hêng thu hi a belhchhah” emaw “he hrilh lâwkna lehkhabu thûa mi thu a bo” te chu hrem an nih ngei tûr thu a sawi a. Tûnlaia kan Krismas thawnthu hi tam ber hi kum 1920-a Coca-Cola ho siam chawp Santa Claus te hian kan thlâk chho ta a. Isua-ah focus lovin engkim hi “Me, Me, Keimah, Keimah” ti vekin thilpêk leh mahni intihhlimna – anthropocentric – mihring chauh inngaihtuahnaah a lût chho ta zel a.

             Pathian thu hriat fuh lohna hian theology dik lovah min hruai lût thei a. Thuthlung Thara lang miah lo leh a sawi tum rêng rêng ni lo khualbûk vêngtu âtzia leh chutiang ni ve lo tûra inzirtirna pawh hi Pathian thua innghat a ni meuhin a lang lo va.  Isua khân ‘tehkhin thu lovin an hnênah thu a sawi ngai lo,’ (Marka 4:34) tih kan hmu a. Khualbûk vêngtu hi thawnthu phuahchawp leh tehkhin thu huangah chuan a sengluh theih mai theih e. Mahse, Isua hnâwltu khualbûk vêngtu tak tak erawh Bible-a a awm lo tih erawh kan chian a ṭul a, ngun taka ngaihtuah chung zêla Pathian fak tur kan ni e.

              Pathian thu chauhin mihring nun a siamṭhain a thlâk danglam thei. Krismas chungchângah pawh Pathian thu chauh hi Pathian chatuan thiltum lanchhuahna leh mihring tana beiseina thlen a, nun tidanglam theitu awm chhun a ni a. A bâk zawng chu thawnthu phuahchawp, min siamṭhat aia min tihnawk a, min tibuai ṭhintute an ni. Tu-emaw kawr thar lei thei lo, Rs. 10 dila zai tir ngawr ngawr te, lukhum sum sen leh vâr khuma thil sem te, chumi avanga sakhaw dang be mi va tihthinrimte hi Krista avânga thil tih leh tuarnaah Bible-in min zirtîr a ni lo tih i hre nawn leh ang u.

Isua hi tu nge a nih?

He nau lo piang hi tu nge maw a nih chiah rêng rêng le? Kum 1865 khan William Chatterton Dix chuan hla ṭha tak mai What Child is this? tih a phuah a. Mary mal chunga hrai mu chawl lai mek hi tu nge ni? tih zawhna chu Hei hi, hei ngei hi Krista Lal chu a ni tiin chhanna a pe nghal a. Isua hi tu nge a nih? tih hi mi tam takin an lo zâwt tawh ṭhin a, an la zâwt mêk bawk a. Zawhna pawimawh, mi tinin chhân ngei ngei tûr a ni rêng a ni.

Marka 4:41-ah miten mak ti takin, “He mi hi tu nge ni le, thli leh dîl lam pawhin a thu an âwih hi?” an ti hlawm a. Amah Isua pawh khân miten an ngaihdân kha hriat a duh a, “Miten tu nge a ni mi tih?”  tiin a zâwt a (Marka 8:27). Chumi hnu-ah chuan, “A nih leh, nangnin tu nge a ni mi tih?” tiin, a zirtirte ngei hnênah an hriatdan a zawt bawk a (Marka 8:29). Ama nihna mite hnênah sawiin, a pa chungchâng a sawi khan mite khan “Tu nge maw i nih le?” an ti a (Johana 8:25).

Exodus 3:13-14-ah, “Tin, Mosian Pathian hnênah, “‘In thlahtute Pathianin in hnênah hian mi rawn tîr a ni e,’ zuk ti ila; tin, anni chuan ka hnênah, ‘Tu nge ni a hming chu?’ lo ti ang sela, an hnênah chuan engtin nge ka sawi ang?” a ti a. Tin, Pathianin Mosia hnênah, “AWMA KA NI, nangin Israela thlahte hnênah chuan, ‘AWMA chuan in hnênah mi rawn tîr a ni e,’ i ti tûr a ni,” a ti a. Helai thu-ah hian Pathian chu a vawikhatna leh a hmasa ber atan amah leh amah inhmelhriattirin, “Ehye Asher EhyeI am who I am, I shall be who I shall be – KEIMAH chu ka ni e,” tiin a insawi a. Thuthlung Hluiah Israel-te Pathian chu pakhat chauh a nihzia kan hria a (Deuteronomy 6:4: Shema).

Thuthlung Tharah hian Pathian pakhat chauh tho, a ngai reng kha a la awm reng a. Isua hian Pathian awmsa kha a tharin, a hranpain a va belhchhah lo va. Pathian nihna thûk zâwk chu hmuh theih turin a rawn lantîr zâwk a. “Ani chu hmuh theih loh Pathian anpui” tiin Paula chuan a sawi a (Kolossa 1:15). Paula zirtirnaah pawh Isua-ah hian Pathian thar a rawn sawi belh a ni lo va, YHWH tho kha a sawi a ni. Luka 2:30-31-ah Sumeona hla, “I chhandamna mi tin hmuha i siam kha, Ka mitin a hmu ta e” tih hi ‘Ka mit hian nangma Jehoshua chu a hmu ta e tihna a ni an ti a, Jehoshua tih chu Joshua, Jeshua, Jesus tihna nên thuhmun reng niin, a awmzia chu YHWH-in a chhandam tihna a ni. (Christopher Wright, The Mission of God, p. 118 of 582).

“Tu nge maw i nih le?” tia zawhna Isua chhânna, “sual nei rengin in thi ang,’ ka tih kha; ani chu ka ni tih in âwih loh chuan in sual nei rengin in thi mawlh ang,” tih a ni a (Johana 8:24). AWMA chu a ni tih nemnghetin, Chanchin Ṭha Johana ziakah hian Isua hian “Ani chu ka ni” I AM tiin vawi sarih lai amah leh amah inchhâlin YHWH a nih thu a sawilang a ni an ti.

Thupuan bung 21:3-4-ah chuan hetihian kan hmu a,

“Ngai teh, Pathian bâwktê chu

mihring zîngah a lo awm ta,

Ani chu an hnênah a awm ang a,

Anni chu a mite an ni ang a,

Pathian ngei chu an hnênah

a awm ang a,

An Pathian a ni bawk ang. 

4An mit ata mittui zawng

zawng a hru fai ang a;

Thihna a awm leh thei tawh

lo vang a,

Lungngaih te, ṭah te,

nat te pawh

A awm leh tawh hek lo vang;

Thil hmasate chu a ral ta,”

tiin. A tîra Thu awma kha, “Thu chu tisaah a lo chang a, kan zîngah a awm ta a (Pa fa mal neih ropui angin a ropuizia kan hmu), khawngaih leh thutakin a khat” tiin Pathian ropui leh thianghlim, mihring sual leh bawlhhlawhte zinga chêng turin kan zîngah puan in kaihin, a lo chêng ta a ni (Johana 1:14). Khatianga Eden Huana mihring nêna inzawmna leh zai khata lên dun theihna a lo chah tâk hnu khan Isua Krista-ah chuan Pathian leh mihring inzawmna chu siamṭhata awmin, hmun khatah kan la chêngho leh dâwn a, a lalram chu rawn din tharin, engkim a la siam thar dâwn a ni tih chu Zawlneite thupuan ber kha a ni a.

Isua pian hma kum 700 hmalamah zawlnei Isaia’n, “Kan tân naupang a lo piang a, fapa pêkin kan awm ta a; rorêlna chu a kokiah a chuang ang a: a hmingah chuan Remruattu Maka, Pathian Chaka, Chatuan Pa, Remna Lal, an ti dâwn si a,” tia a sawiah hian Remna Lal (Prince of Peace) hi lo la vâwng deuh bîk ṭhînte kan awm thei âwm e. Mahse, nausen, nula thianghlimin a hrin tûr kha Chatuan Mi, Pathian Chaka, Pa (Everlasting Father), Thlarau Thianghlim (Wonderful Counsellor), Fapa (Remna Lalfa) a ni vek a ni. Chu Pathian – Immanuela chu kan hnênah a lo chengin Isua (Immanu – Yeshua) tiin kan lo hre ta. Pathian hming pakhat chauh a awm a, chu hming zawng zawnga hming chungnung ber chu ISUA (chu chu YHWH-in a chhandam tihna a ni) a lo ni ta a ni.

Eden par mawi chul hnu ti vul leh turin,

Khawvel Chhandamtua lo piang ta;

Pialral nun mawi min rawn sintir leh theih nan,

Lal Chungnung berin hmu tlawm ber a rawn thlang.

tia Rev. Taisena’n thlarauva a lo phuah hi a va ropui em. Israel-ten an hnawl a, an paih hnu kha Immanuela hi Van lal reng ro pialral lunghlu a ni rêng a ni.


Midangte chhiartir ve la!

Discover more from NUN HRUAITU

Subscribe to get the latest posts sent to your email.