Khawvel sík leh sâ, mihring tana him lo leh hlauhawm khawpa inthlak danglam tih lohah chuan khawl thiamna leh finna, Artificial Intelligence an tih mai leh khawl thiamna leh theihna hman ṭangkaina, Robotics an tih te hi khawvel politics inlum let mek tana chona kan hmachhawn lian ber tih ngam an ni.
United States khuan an ram venhimna atan tiin internet leh a kaihhnawih thilah zir bingna nasa takin a kalpui mek a, internet hi an ram venhimna kawngah tuipui, lei leh van lama ralthuam an ngaih pawimawh tluk zetin an ngai pawimawh tawh a ni. Khawvel pawn lam, van thengreng aṭanga beihna an tawh theih thlenga pui theitu a ni tih an hrechiang hle.
Kum 2021 kum laihawl bawr velah khan khawvela sumdawnna lian tak tak mai bakah bank leh ram hrang hrang sawrkar te chuan internet thiamna hmang inbeihna, cyber attack, an tawk nasa hle mai a. Heng inbeihna tam zawk rawn chhuahna chu Soviet Union ni ṭhin, keh chhe ta aṭang ram indin thar te leh China aṭangin an ni hlawm. Israel kutchhuak, verther taka hman theih Pegasus Software a awm tih hriatchhuah a nih tak hnu phei kha chuan Amnesty International chuan heng software leh a kaihnawih te hi hman hrih lo turin ngenna a chhuah hial a nih kha. Heti ang software-te hi mihring dikna chanvo leh mimal nun palzutna nasa tak a ni tlat a ni.
Hmanni lawk, kum tam pawh a la liam awm lo e. Khatih hunlai kha chuan sawrkar-in a enthla duh che a nih chuan mihring, nangmah zuitu a chhawr a ngai a, i thuruk leh nunphung hre tur chuan i kalna apiang chûng mite chuan an zui che a ngai a. A hautak piah lamah mi pawimawh leh ram himna atana hlauhawm bik mimal chhuina atan bak leklam a ni lem lo. I in an dap thei a nih mahna, chumi ti thei tur erawh chuan sawrkar phalna leh hriatpuina an mamawh thung. Zawhna an zawt thei che a, nimahsela nangmah man phalna an neih a ngaih bakah an zawhna te chhan duhlohna dân i la ni chèu bawk.
Kum 2013 a Edward Snowden-a1 inpuanna aṭanga chiang taka lang chu, nitin a kan hman ṭhin- kan phone, social network hrang hrang mai bakah internet a kan thil zawn leh kan e-mail thlengin an en-in an chhiar vek thei tih hi a ni. Hetah hian a tawp mai lo tlat, kan phone kan húm a nih chuan kan awmna chat pawh an hre thei tlat. Khawvel thiamna chhawr ṭangkaiin, phone hmanga mi kan biak te hi an ngaithla ru vek thei a, khawlaia awm mai mai tura kan ngaih CCTV hmangte hian min enthla vek thei bawk. Kan himna leh mimal zahawmnate pawh hi enchian leh enfiah ngai tak a ni. Ṭawng hriatna emaw ngaihthlak rùk theihna algorithm hmang hian a rualin phone call maktaduai tam tak ngaithlak theih a ni a, hemi piah lamah hian CCTV maktaduai chuang a rualin an en thei chêu bawk. Email hmanga kan thu thawn te hi, khawvela kan ṭawng hman tlanglawn te hmanga ziah a nih phei chuan an chhiar vek thei a ni.
A va mak ve, a ni thei êm êm dawn em ni i ti a ni maithei. Thuruk thuhruk ka’n hrilh ang che. A hnam leh sakhaw bil ang zawng pawhin min enthla-in, min chhui ru thei zel tlat hi hlauhawm tak ani, hei hi kan harsatna leh buiana lian ber tur te pawh a tih theih awm e. China-ah chuan internet leh a kaihhnawih hmang hian an sawrkar chuan Uighur Muslim-te a vil chawt a ni ber a, an hriatpui loh thil tih an nei lo tih ngam a ni. Uighur Muslim-te piah lamah hian China sawrkar chuan a ram mipui zawng zawng hi an nitin nun dan a enthla a, an khawsak dan leh chètzia CCTV kaltlanga a én vek avangin mihring dikna chanvo rahbehna lian tak a ni. Hemi hmang hian mihring dikna chanvo rahbehna auchhuah puitu-te, sawrkar lai sawiseltu-te, leh sawrkar-in “a ṭha lo” a tih te hremna leh rahbehna a ni. Heti thil hi B.F Skinner-a zirchianna ropui lo zet, mihring mizia leh nunphung, an khawsak dan mila hremna leh lawmman pek kalpuina lian ber a la ni.
Internet khawvela palian ber ber- Google, Amazon leh Facebook-te hian kan nihna leh nunphung, kan chetzia thlengin an enthla ru reng a. Internet hmanga kan thil zawn leh hmuh tur te hi an duh dan leh hmu tura an duh chin chiah a ni. Wall Street-a an hlutna an tarchhuah te hi kan mimal nun leh thil tih an lakkhawm tam dan azir a hlutna nei mai an ni.
Kan hriatna mek chu, a thlawna internet hmanga anga kan inngaih lai hian, a thlawn hi a lo awm reng reng tih hi a ni. Kan thil hman hian man a nei lo a nih chuan a
hmangtute hi an thil zawrh chu kan ni tih hi kan hriat a ṭul hle. Hlawk a tel tur nei lo se, heng company-te hi an kal reng theih loh bakah an peih hauh lo ang.
Mouse kan hmeh hlek te, application kan hawn hrim hrim te hian kan nihna kimchang thawkhat tak fakna siam ṭhintu te hnenah an thawn ṭhin a, sawrkar thuneitu te an tel duh phian bawk. Kan khawvel chên mekna hi Al Gore-a’n a “stalker economy” a tih mai, Shoshana Zuboff-i pawhin “surveillance capitalism” a tihah khan kan chêng mek a. Thuneihna nasa zawk an neih theihna atan Google chuan Youtube a lei mai a, Facebook pawhin anmahni elpui thei tura a ngaih Instagram leh Whatsapp a lei hmiah bawk. A thlawna hmang anga kan inngaih hi engmah a thlawn lo a ni tih rêng kan hre si lo.
Chanchinbu chhuah a nih dan a danglamna awm ta hi a man kan pek a ni a, hemi piah lamah hian kan atchilh êm êm kan phone leh tablet hi a man pekna vek a ni. Duhthlan tur tlem ta tial tial leh kan thuruk an hre chho telh telh te pawh hi sawi hmaih chi a ni lo. Snowden khan US National Security Agency enthlakna kalpui a puanchhuah kha British chanchinbu Guardian hnenah “khawvel a mihring te dikna chanvo humhim ka duh avang ti ka ni” tiin a sawi nghe nghe a nih kha.
Heng énthlakna hrang hrangte hi dan theih leh hnuhkir leh theih an ni ang em? Heng enthlakna ṭhenkhat hi chu a ṭulna avang lo chhuak a awm ve tho bawk a. Entirnan, ṭhenkhat hi chu naupang laka hursualna venna atan te, mihring hmanga sumdawnna venna atan te a hman a ni ve bawk. Heti chung hian, ka’n ti hram teh ang. Mimal ngaihdan leh duhdan a zalénna leh mimal thuruk (privacy) kalpuina hi kan dodal dawn emaw kan vêng dawn a nih chuan nasa taka mahni in enlet kan mamawh hle ang. Mimal thuruk venhimna hi chu inrintawnna leh inngaihsaktawnna-ah a innghat tlat tur a ni.
Ni e, keimah hian duhdan leh ngaihdan nghet tak, ṭhiah danglam mai mai loh tur inngahna ka nei a. Heng te hi tihluihna leh thlêmna hmang mai mai a hnualsuat ka phal hek lo, chuti chung chuan heng ka ngaihdan leh duhdan te hi ka seilenna khawtlang nun leh inkaihruuaina-in nasa taka nghawng a neihna thil a nih avang erawh chuan sawisel leh a dik reng em? tia zawh erawh ka phal tur a ni thung. Hemi vek hi tuna kan sawi mek, enthlatu kan tih te leh an enthlak mek te pawhin an zawm tur niin ka hria a. In endik leh inchhui tawn (a tawk chin erawh awm se), zalenna kan neih ruala kan tih ve tur te pawimawh tak bawk chu, heng thil te hian hlauhna a thlen tur a ni lo ang bawkin hriat lohna avanga ngaih ṭhatna a thlen tur a ni hek lo.
Mihring mizia hi chu a ṭawp em mai a, hêng khawvel thiamna leh changkânna te hi sual rawngbawlna atana hman a awlsam hle. Sual rawngbawlna atana hmangtu te a nghawng ve chinah erawh khuahkhirhna tur an záwng ruai a ni ber mai. Chu chu rilru kawi sawi leh hlawkna ngawr ngawr um lohva sumdawng rilru pu lem lo mipuite (community) thlavang hauhna tha ber ani. Mahse, chutiang thiltithei tak tak hmachhawn tura anmahni ngei thuneitu dinhmuna an din hunah, tuin nge anni chu chhanhim ta ang le?
- Edward Joseph Snowden hi June 21, 1983 a piang niin US sawrkar a National Security Agency a thawk ṭhin a ni. US sawrkarin US mipuite mai bakah khawvel ram zau zawka chengte thlenga a enthlak dan auchhuahpui tu a ni.
*Vinoth Ramachandra hi Colombo, Sri Lanka-ah a piang a, hetah hian pawl 12 thlengin lehkha a zir. University of London atangin nuclear engineering ah Bachelors leh Doctoral degree a nei a. Zirna lama ei zawng ta lovin a pianna ram Sri Lanka-ah kum 1980 khan a kir leh a, Kristian university rawngbawlna a zuk dinpui ta zawk a. Tunah hian International Fellowship of Evangelical Students’ Senior Leadership Team ah Secretary for Dialogue & Social Engagement niin a awm mek. A chanvo chelhin a ken tel hnate chu university hrang hranga thusawi leh seminar neih te, khawvel hmun hrang hranga Kristian graduate te anmahni ram dinhmun theuh ngaihtuaha Kristian an nihna ang taka khawtlang, hnam leh politics thila harsatnate an hmachhawn thiam theihna tura puih te an ni. Hei bakah hian khawvel hmun hrang hranga Pathian thu zirna hmunah te leh conference ah te zirtirna a lo pe tawh a ni.
Dr. Ramachandra hi tunah hian Sri Lanka-ah a cheng mek.
Saptawgin he article hi hetah hian a chhiar theih:
https://vinothramachandra.wordpress.com/2021/07/28/the-new-warfare/
Discover more from NUN HRUAITU
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
