Midangte chhiartir ve la!

A hnung zuia Kawng zawh

Thiltum #1-na: Isua kianga awm – III

“A lam ka hawi a, ka lam a lo hawi ve a, kan hlim dun em em a ni”

Intuaitharna huaihawttu leh thlarau lam zirtirtu Marjorie Thompson khan kum zabi sawmparaitna laia puithiam pakhat leh loneitu tar tawh tak, Biak In reh taka amaha rawn ṭhu reng ṭhinte titina heti hian a sawi a. Puithiamin eng nge a tih a va zawh khan chu putar chuan heti te hian a chhang mai a, “A lam ka hawi a, ka lam a lo hawi ve a, kan hlim dun em em a ni.”

Hei hi Kristian thlarau nun vawrtawp a ni. Mithianghlim Ignatius of Loyola khan Pathian hi ṭum khat chu “Love loving (Hmangaihnain a hmangaih)” tiin a ko a. Hetianga a tih hian fianrial hmun reha ṭhuta Pathian inhmangaihtir hi he khawvela mihringin a tawn theih hlimawm ber a ni tih khawvel chanchina mi inserh hrang maktaduai tam takte a puanzarsak a ni; chatuan tem lawkna chi khat a ni hial awm e.

Kum zabi sawmpalina laia Eastern Orthodox ziaktu Kallistos Katafygiotis khan huai takin heti hian a lo ziak a:

Pathian leh mihring thlarau inkara thil thleng thei pawimawh ber chu hmangaih leh inhmangaihtir hi a ni.

I pawm zawng a ni em?

Pathian hmangaiha inhmangaihtir hi hringnuna thil pawimawh ber a ni tih hi?

Heta “awm” tih hi thluak sawizawina satliah leka ngaih theihna rilru kan put erawh a hlauhawm khawp mai – “thil hlimawm lam chauh ngaihtuah rawh” tih thu tih-Kristian ang deuhin. A ṭha, mawi leh dik lam hawi tura kan rilru kan siam hi a pawimawh viau rualin “awm” han tih hi kan rilru fir chauh emaw kan rilru hnip chauh emaw lam a ni lo. Kan rilru fir leh hnip piah lam daiha Isua kianga awmna a ni a. Hmangaihna lam a ni zawk.

Isua Kawng nun zir thiamte chuan hei hi “ngun taka ngaihtuah/thlir” (contemplation) tiin an sawi ṭhin a. “Ngun taka ngaihtuah” tih hi kohhran chanchina hun hrang hrangah mi hrang hrang tan awmze hrang hrang a nei ṭhin a, mahse a awmze bulṭhut ber chu Pathianin hmangaih taka min en lai va enlêt vena hi a ni.

Mizo ṭawnga ngun taka ngaihtuahna tia kan letlin hi Sap ṭawng lamah chuan “contemplation” tiin an dah a. Mizo Bible-ah hian he thumal tak hi an va letling lo nain, Thuthlung Thar aṭanga lâk ngei niin, Korinth khuaa mite hnena Paula lehkhathawn pahnihnaa thu pawimawh tak ami kha a ni a, hetiangin:

Chutichuan, keini chu kan zain hmai khuh lovin, darthlalang anga Lalpa chhun enin, ropuina aṭanga ropui zelin, chumi anpui ngeia awm turin tihdanglamin kan awm ṭhin, Lalpa (Thlarau) ata chu kan hmuh ang zelin.

Heta “contemplate” tih thumal hi Grik chuan katoptrizo a ni a, “en emaw hmu emaw” tihna a ni a. “Pathian ropuina hmu” tih chu i thinlung chhûngril mit kha Pathian pakhata mi nung pathumte inhmangaihna va hmuh a ni. Sam ziaktu Davida’n a lo sawi angin, “Lalpa mawizia hmu…” tihna a ni. Kan hmuh dan ang zelin “ama anpuia tihdanglamin kan awm a”. A awmzia chu kan thil en ang chuan kan awm tihna a ni – Isua angin. “Ropuina aṭanga ropui zelin” tih awmzia chu ni tina kan hmuh/ngaihtuah angin zawi zawiin kan mawi zual zel a ni, Isua angin.

Kan tum pahnihna “Isua ang nih” tih pawh kan thleng ṭep, a thlir lawkna ka han chhawp ang che u: Kan tum pakhatna “Isua kianga awm” tihin zawhna a ken tel chu, “Engtin nge Isua kiangah kan awm ang?” tih a ni a, a chhanna chu, “Grep hrui tak zawm tlat” tih a ni a; Thlarau Thianghlim kal tlangin Isua nena inzawm nun neiin kan awm tihna a ni. 

Kan tum pahnihnain zawhna a ken tel pawh a danglam tehchiam lo: Isua angin engtin nge kan awm ang? A chhanna kimchang pe tur chuan lehkhabu pum a duh ang a, chu vangin a tawi thei angin heti hian han chhang teh ang: ngun taka ngaihtuahin. Hmangaihna nei mihring ni turin Pathian kan inhmangaihtir ang.

Hmangaihna kan dawn hian hmangaihna kan nei ṭhin a ni, mi thusawi aṭanga kan hriat emaw lehkhabua kan chhiar emaw ni lovin. Rilru lam zir mite chhut danin hmangaihna kan dawn ang zelin hmangaihna kan pe tih a ni. Chu vang chuan a nia an naupan laia nu leh pate emaw enkawltute emaw aṭanga hmangaihna dawng ṭha bikte chuan an puitlin hnuah pawh hmangaihna dawn leh pek an awlsam bik. Chutih rualin Isuaa hmangaihna kan hmuh ang ni tura min tidanglam thei hi eng chhungkuaah mah a awm lova, Isuaa hmangaihna nei mi kan nihna lakah eng chhungkaw buaina mah hian min dal thei lo bawk. Pathian hmangaihna (agape) nei mi ni turin tu pawh hi ṭhang liana puitling thei kan ni. Mahse chu chu a thlen dik theih nan Pathian hmangaihna hi kan tem a ngai a ni.

Ephesi khuaa mite tana Paula ṭawngṭaina hi ka rilruah a lo lang a:

Chuvang chuan Krista chu rinna avanga in thinlunga a chen theih nan, a ropuina ngahzia ang zelin, a Thlarau zarah mihring chhungnung lamah chuan thiltihtheihnaa tihchakin a awmtir theihna tur che uin, Pa, lei leh vana chhungkaw tinreng hming chawi chhana hmaah chuan ka ṭhingṭhi ṭhin a; chutichuan, Pathian famkimna tinreng tluka tihkhaha in awm theih nan, nangni hmangaihnaa zung kai leh nghahchhan neia awmin, mi thianghlim zawng zawng nen chuan a zauzia te, a seizia te, a sanzia te, a thukzia te hriat chian theihna leh, Krista hmangaihna hriat phak loh hriat theihna in nei thei ang.

He thu hi a ropui takzet a ni: “Hriat phak loh hriat theihna.” Paula kha zirna lam hnualsuat mi a ni hauh lo. Mahse rilru hian tih theih chin a nei tih a hre chiang a: Pathian hmangaihna hi a chungchang kan hre tur a ni ngawt lova, Pathian hmangaihna tak hi kan hre tur a ni; hmangaihna nei mite kan nih dawn chuan chhungril tawnhriatin kan hria ang.

Paula zirtirnaah chuan kan “ngaihtuah/thlir” in he danglamna hi a lo thleng a ni, Pathianin hmangaihna nena min en lai tak hmangaihna nêna kan va thlîr lêt hian.

He thil ho tê anga lang hian kan chhungril nun tidanglama kan natna ser thuk ber pawh tidam thei khawpin thiltihtheihna a nei a ni; Bible study, inkhawm leh therapy in an tih theih bakin (ṭha viau tho mah se).

Rilru lam zir mi leh thlarau lam nun zirtirtu David Benner chuan “ngaihtuah/thlir” chungchanga ama tawnhriat ngei heti hian a sawi a:

Kum tam tak hmangaihna nei mi nih ka lo tum tawhna aiin Pathian hmangaihna ka ngaihtuahna hian hmangaihna min neihtir tam zawk. Pathian hmangaihna tem tura ka inpek hian – a hmangaihnaah inchiah zawra ka infan chhuahtirin – ka lo beisei ngam tawh ngai loh danglamna min thlen a. Hmangaihnaa ka hlawhchhamnate nen Pathian hnenah ka han kir a, a awm nghengin ka han chawl a, ka nihna ang anga min hmangaihzia min hrilh nawn leh turin ka han ngen a – hetah chiah hian midangte pek tur hmangaihna thar ka tem ta ṭhin a ni. 

Ka thlarau lam zirtirtuin hetianga thurawn min pek kha ka la hre reng mai, “John Mark, i sualah chuan ṭhu tawp la Pathian inhmangaihtir rawh,” a ti. “Inchhirna nei eih lovin sual chu ti zel rawh,” a tihna a ni lo. A sawi awmzia chu, “Sual i lo tihin (ka ti ngei ang a, nang pawhin i ti ngei ang), Pathian lakah thup tum suh. Chhuanlam siam lovin, midangte dem lovin, pha kual lovin, mahni inpe pumhlum tawpin Pathian hmaah phawrh zawk la, i nihna ang angin Pathian i inhmangaihtir dawn nia. Tichuan i nih theih sang ber i nih thlengin Pathian i inhmangaihtir dawn nia.”

Mahse hei hi mi tam zawkin kan lo hriat ṭhan tawh ṭawngṭaina nen chuan a inang lo khawp mai. Thu chham ngai pawimawh tak, hmanhmawh leh dil ngah tak ṭawngṭaina hi ka lo ṭhan hnan deuh tawh a. Ka tan chuan ṭawngṭaina hi Pathian hnena thil dilna, a ṭha ṭha dilna, a nih bakah ka duh leh mamawhte ṭawngkam tam tak hmanga Pathian hnena thlenna a ni ṭhin. Chutiang ṭul hun chu a awm tho e.

Chutih rualin ngaihtuah/thlir ngun ṭawngṭaina chuan Pathian lakah phut a nei lo; Pathian lam a en tawp mai a ni. “A lam ka hawi a, ka lam a lo hawi ve a, kan hlim dun em em a ni.” A tam zawk chuan hetiang ṭawngṭaina hi thil theih a nih pawh kan hre lo ang.

Hetiang ṭawngṭaina ril ber hi harsa ka tih ber a nih rualin ka hlawkpui ber a ni lawi si. Harsa ka tih chhan chu a hrehawm vang a ni lo a (a letling hlauh zawk), kan khawvelin min laksak vek a tum thil a mamawh tlat zawk vang a ni: rilru zawng zawng pek hi. 

Pathian lam hawi thei tura thinlung sawrbing theihna – Isua zuitu tana thil pawimawh em em – hi tunlai “attention economy” (mihringin rilru a pek theihna hi lei leh hralh theih thil hlu a ni tih ngaihdan), like beiseia inzawrhna leh phone en reng tura content zawrhna, laka kan hloh mek thil a ni tlat.

French mi ril Simone Weil chuan ṭawngṭaina hi “ngaihtuahna dangin a pawlh dal hauh loh rilru sawrbingna” tiin a lo sawi fiah a. Quaker mi Douglas Steere pawhin ṭawngṭai chu “(Ka) thil hriat ril bera ka rilru sawrbingna” a lo ti ve bawk. Dr. Rich Plass pawhin heti hian a lo ziak a, “Ngun taka ngaihtuah/thlir chunga ṭawngṭai hi Pathian kianga nuam ti taka awm duhna a ni a. Kristaah ka awm tih hriatna leh keimaha Krista awm lama rilru pekna hi a ni. Ṭawngkam hman kher ngai lova ka nihna zawng zawng nena Pathian laka inpekna a ni.”

Ṭawngṭainaa ṭawngkam kan hmante hi an ṭha lo tihna a ni lo; an ṭhat lohna a awm lo bawk a. Inlaichinnaah hian, a bik takin Pathian nena inlaichinnaah hian, ṭawngkam leh ngaihtuahna meuh pawhin thuk lehzuala inpawhna min thlen tawh loh chin hi a awm ve a. Kawng eng emaw chen chu min hruai ngei a, mahse kawng tluanin min hruai tlat lo. A chang phei chuan min daltu an nihna chen pawh a awm.

Pathian hi thuphunga hriat thil emaw ngaihtuahna hnip emaw a ni lova, thurin puanchhuahnaa rin dan emaw Pathian thu bua bung khat emaw a ni lo bawk; mi nung a ni a, a duh ber chu min rawn hriat chian a, keini pawhin kan va hriat chian a ni. Inlaichinna thuk tak tak dangte ang bawkin ṭawngkam piah lama inhriat chianna a awm a ni – mimal inpawhna tawnhriat hmang chauha neih theih inhriat chianna chu. 

Hetah tak hian a nia ngun taka ngaihtuah/thlir ṭawngṭaina hi rilru pek ngawt leh inserh ṭawngṭai dan dangte nen a hawi lam a inan loh ṭhin. Entir nan, Buddhist inserh ṭawngṭainaah chuan an tum ber chu mahni inbun ruah a ni; ṭawngṭaina pawh hian chutiang inbun ruah chu a keng tel tho a, mahse a tum chu Pathianin a luah theih tura mahni inbun ruahna a ni thung. Rilru pek ngawtah chuan rilru pe chunga kha huna chen kha a ni a; ṭawngṭainaah chuan Pathian chenchilhna huna va chen ve kha a ni thung a, a tawpkhawkah chuan a hmangaihnaa awmna a ni.

I duh ai chuan a rau deuh mai thei a, mahse ka rilru zawng zawng phawrh dawn ila chuan Pathian thu zir mi Karl Rahner-a ngaihdan kha ka pawm zawng tak a ni, ani chuan, “Hun lo la awm tura Kristian chu thlarau mi a ni ang, chutiang a nih loh chuan awm lo ang a ni ang,” a ti.

Eng vangin nge a sawi dik riauva ka hriat? A chhan chu hman laia Kristian pawh kha thlarau mi a ni tho alawm. He ngun taka ngaihtuah/thlirna hi kan ching ṭhang leh a nih loh chuan awm lo ang kan ni mai ang, a bik takin Khawthlang hawiher khawvel tawh tak, mi ei chhe thei tak boruak karah hian.

Mi ṭhenkhat tan chuan thlarau mi tia insawi hi a ngainatawm loh tih ka hria. (“Nang hi thlarau mi i ni lo tiraw?” tia min zawt hi ka tawng leh nawlh ṭhin. Mei nei deuhin ka nui ringawt zel…) Mahse hei hi thurin kalh zawnga sawi ka ni lem lo. Thlarau mi ka tih hian Isua zirtir, Pathian thuin thlarau a tih ang apiang a taka tawnhriat zel duh mi ka sawina a ni. Pathian thu hian a sawi chiang: Baptisma chang tawhte chu “Kristaah an awm” tawh vek. Baptisma i chan tawh chuan nang pawh Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim inpawlnaah chuan hnimphum i ni tawh a, Pathianah chiah zawp i ni tawh. “In nunna chu Pathianah chuan Krista hnenah thuhrukin a awm si a.” “Chu thuruk chu Krista, nangmahnia awm ropuina beisei chhan chu a ni.”

Thlarau mite chu he thil ropui tak chungchang lehkhabua chhiar emaw thuchah ngaihthlak emaw ngawt khamkhawp lote an ni a; he hmangaihna hi tawnhriat ve ngei an duh a, chumi hmanga hmangaihna nei mi nih an duh a ni. Hmangaihnaa Pathian nena inthlir tawnnaah hian a nia kan hlim a, kan zalen a, kan lungawi a, kan thlamuan a, kan lawm a, kan nun tak tak ni.

Kristian tam takte hi chuan Pathianin a hmangaihna nasatzia leh hmangaihna nei mite-ah a siam theihzia hi an hre pha lo reng reng a, hlimna tak tak leh thlamuanna tluantling a pek theihzia pawh an hre chuang lo. Hria ni se chuan a kianga awm theih nan eng pawh huamin hun an insiam ngei ngei ang.

Pawi tak mai chu mi tam takin Isua zui hi kan duh kan tihhlawhtlinna kawng khat ang lekah kan la ngai tlat mai a – vanram kaina kawng, rilru hlim putna, nun hlawhtlinna leh a dangte thlengin.

Kan la hre thiam lo chu a ni: Amah hi kan tum ram chu a ni.


Midangte chhiartir ve la!

Discover more from NUN HRUAITU

Subscribe to get the latest posts sent to your email.