Bung 8: THIHNA (Death) chhunzawmna
TIHDUHDAHNA
Thihna hi nunna neihna kawng a nihna hmun palina chu tihduhdahnaah hian a ni.
Hetah pawh hian Tirhkoh Paula hi entirna ṭha tak a ni leh a. A tawrh ang tuar hi chu Kristian tlem te chauh an awm a ni – vuak te, lunga den te, lung ina khung te, mipui tawng te leh lawnga chetsualna te thlengin. A thil tawrhte hi an nasat ṭhin em avangin a chang chuan ‘thihna’ ti tein a sawi a, chhanchhuaha a awm pawhin ‘thawhlehna’ ang tein a sawi ṭhin. ‘Ni tin ka thi ṭhin’ tiin thawhlehna chungchang a sawina bungah a sawi a (1 Korinth 15:31), thih hlauhawmah a awm deuh reng tih a sawina a ni. A thusawi fiah ber han tarlang ila:
Unaute u, Asia rama kan chunga hrehawm thleng thu kha in hriat loh kan duh lo va, khatia, nasa taka, tuar zawh rual lohva, nun reng pawh beisei lo khawp hiala delh beha kan awm kha. A ni, thih mai chauh hmabak tawhin kan inhria a, mahni inring lova, Pathian, mitthi kaithotu chu kan rin zawk theihna tur a lo ni. Chutianga thihna rapthlak ata chu Pathianin min chhan chhuak tawh a, min la chhan chhuak leh ang; min la chhan chhuak leh zel dawn tih amahah chuan beiseina kan nghat a. (2 Korinth 1:8-10)
Dinhmun hlauhawm taka ding Kristian zawng zawngte hi Paula anga chhanchhuah an ni vek kher lo. Kristiante hi hrehawm tawrh loh emaw chhanchhuah emaw tiam kan ni lem lo. Chuti ahnekin thihna karah pawh nun kan tem thei zawk a ni.
Kan taksaah hian kumkhuain Isua thihna chu kan pu zel ṭhin a, Isua nunna pawh kan taksaah hian a lan theih nan. Keini nungdama la awmte hi Isua avanga thi tura mantirin kan awm fo va, Isua nunna pawh kan tisa thi theiah hian a lan theih nan. (2 Korinth 4:10-11)
He thu ropui tak hian Isua thihna leh nunna chu a rual pawhin kan tem thei a ni tih a puang. Chang 10 leh 11 a ‘taksa’ a sawinaah chuan ‘zel’ tih leh ‘fo’ tih a hmang tel tih hi en bik ila. Kan taksaah hian Isua thihna leh thawhlehna chu kan ṭawm ve ‘zel’ ‘fo’ a ni. Kan taksaah natna kan tawrh a, thihna kotlanga dak reng kan nihzia kan hriat thar lai pawh hian Isua thlarau chaknaah chuan kan intichak thei a ni. Thawhlehna tak tak kan tawn ve hma pawhin tho leh Isua nun kha kan tem thei a ni. ‘Thi lek lek angin…kan nung si’ (2 Korinth 6:9) a ni.
Paula tisaa hling kha eng pawh lo ni se (a ṭhenin natna niin an ngai a, a ṭhenin tihduhdahna niin an hria a), tisa lama harsatna eng emaw tak chu a ni phawt mai. Paula’n lak kiansak turin Pathian au ṭhin mah se a chak lohnaah chuan Krista chakna tiam a ni zawk si. Korinth khuaa kohhranhote hnena Paula lehkhathawn thu laimu chu chak lohna kal tlanga chakna, tawrhna kal tlanga ropuina leh thihna kal tlanga nunna a ni.
A tawpah chuan Paula pawh hi chhanchhuah ni lovin tihhlum a ni ta a. A thuhretu nihna chu a thisenin a nemnghet ta a ni. Bible a bu hnuhnung berah pawh Pathian mite chu tihduhdahna leh martar-na chungchangah warning (vau lawk) pek an ni. Smurna rama kohhrante hnenah Isuan heti hian a ti: ‘I tuar turte hi hlau suh…Thih thlengin rinawmin lo awm rawh; tichuan, nunna lallukhum ka pe ang che.’ (Thupuan 2:10).
Toronto khuaa Institute of Christian Studies-a thawk Dr. Paul Marshall khan a lehkhabu Their Blood Cries Out ah chuan ‘khawvel pumpuia an rinna avanga thi mek tunlai Kristiante dinhmun’ a ziak a. A chhut dan chuan khawvel pumpuiah Kristian maktaduai 200 vel zet hi chu an awmna ram sorkar awpbehna hnuaia a ruka thlithlaituten an hmuh chhuah hlau reng rengin ni tin hun an hmang a. Ram sawmruk chuang zetah Kristiante hi an rinna avang ringawta tihbuai, tihnawmnah, lung ina khung, tihduhdah leh tihhlum an tawk a ni. Chutih rualin ‘tihduhdahna karah pawh Kristianna hi khawvelah a pung chak em em a ni.’
MARTARNA
‘Thihna kal tlanga nunna’ chungchang ka sawinaah hian martarna leh tihduhdahna ka dah hrang tih hi kan hriat a ṭulin ka hria. An kal kawp chang a awm tih ka hre lo a ni lo va (an kal kawp fo), mahse Bible en ila, lei tharah chuan an tan chawimawina hranpa siam a ni tlat a ni (Thupuan 20:4 en la).
Tichuan a bul ṭan nan Dr. Josif Ton hi ka han hmelhriattir che u ang a, ani hi Isua Krista zuitu, a nun leh zirtirna kal tlanga tawrhna leh thihna hial pawh hi Kristian zirtir nihna kawnga thil pawimawh, awm tel ngei ngei tur tih tarlangtu a ni. Josif Ton hi Romania rama Kristian hruaitu a ni a, kum 1934 a piang niin Oradea khuaa Baptist Kohhran pastor a ni chho a, he kohhran hi tunah chuan khawvel hriata lar Baptist Centre a ni tawh. Kum li zet rinawm taka pastor hna a thawh hnuah sorkar lam thuneituten rinhleh thu-ah an man a, an dawp ta a. An ram chhuahsana USA a pemna remchang siamsak a ni a, chutah chuan doctoral study a bei ta a, Evangelical Faculty of Belgium chuan doctorate degree a pe ta hial a. A research (zirbingna) thupui chu ‘Suffering, Martyrdom and Rewards in Heaven’ (Tawrhna, Martarna leh Vanrama Lawmman) tih a ni a, a hnuah lehkhabuin chhuah a ni bawk.
Josif Ton-a hian a sermon tihchhuah pakhatah chuan Nicolae Ceausescu sorkar rawng tak hnuaiah khan thah tuma vauna a dawn thu a sawi a. Heti hian a chhang: ‘Ka pu, i hmanraw ropui ber chu tihhlum a ni. Ka hmanraw ropui ber chu thih a ni.’
‘Thih thlenga rinawm’ pakhat chu Dietrich Bonhoeffer kha a ni. Flossenburg concentration camp (dan lo va an mi man tam tham deuhte an dahkhawmna) ah khung a ni a. Kum 1945 April Ni 8, Pathianni tukah chuan fakna inkhawm tawi te a hruai a. A ṭawngṭai zo hman deuh ṭawk tihah chuan kawngka a rawn inhawng a, mi pahnih sipai anga inthuam pawh ni lo hi an rawn lut a, ‘Bonhoeffer, min zui turin lo inpeih rawh,’ an rawn ti a. Kha’ng thu ‘min zui’ tih kha chu hmuna tangte chuan an dawng ṭheuh a, chu chuan thil pakhat chauh a kawk – mi an tihhlumna dawhsan. Bonhoeffer chuan, ‘Hei hi a tawpna chu a ni ta, ka tan erawh nun inṭanna a ni,’ a ti.
THIH THEIHNA
Thihna hi nunna kawng a nih theih dan kawng nga kan en ta a. Chhandamnaah (kan nunna atan Krista a thi), zirtir nihnaah (tisa chaknate kan tihhlum chuan kan nung ang), mission-ah (chi chu pung tur chuan a thih a ngai), tihduhdahnaah (nung turin kan thi ang) leh martar nihnaah kan hmu tawh a ni. Tunah chuan thi thei kan nihna hi kan hmachhawn tawh ang, kan taksa thihna nen. He’ng thil ka ziah lai hian kum sawmriat leh pariat ka nih tawh avangin chhiartute pawhin he’ng thilte hi ka ngaihtuah fo tawh tih in hre thiam ang. Ka tawpna tur chu ka hmu phak vuai vuai tawh. Thihna kal tlanga nunna neih theihna paradox hi min tiphurtu a ni ta.
Mi tam takah thihna hian hlauhna a thlen…Mahse Kristiante tan chuan thihna hian hlauh tur a pai lem lo.
Mi tam takah thihna hian hlauhna a thlen. Woody Allen-an thihna a hlauh dan chu tlang hriat a ni. A hmuh danah chuan thihna chu engkim tihboral vekna a ni a, ‘a hlauhawm dan hi a rapthlak em em a ni.’ ‘Thih hrim hrim hi ka hlau pawh a ni lo, a lo thlen hunah chuan awm hnaih ve loh ka duh a ni ber mai,’ a ti.
Heti ang deuh entirna hi Ronald Dworkin QC, America mi legal philosopher (finna thuril zirna bung khat, dan lam chhui bik), London, Oxford leh New York university-tea dinhmun pawimawh tak tak luah tawhtu khan a lo pe a. Heti hian a ziak:
Thihna hlauhawmna laimu chu tumahin min hriat tawh lohna hi a ni – tawpna hlauhawm tak kan eng a lo thim tawhna chu…Thihna hian thiltihtheihna a neih chhan chu engmah lo lo inṭanna a nih mai bakah engkim tawpna a nih vang hi a ni.
Mahse thihna hian Kristiante tan hlauh tur a pai lem lo. Ni e, thih hi chu a buaithlakin a zahawm loh theih viau a, a zuitu ṭawih ralna phei hi chu tuihnai lo tak a ni. Bible pawhin hei hi a hriain thihna chu ‘Hmelma hnuhnung ber tihbova awm tur chu’ (1 Korinth 15:26) a lo ti a. Chutih rualin ‘Krista Isua…chuan thihna chu a tiboral’ (2 Timothea 1:10) tih chu kan puang e. A thawhlehna hmangin a hneh tawh a, kan chungah thuneihna pakhat mah a nei tawh lo. Chu vang chuan huaisen takin heti hian kan au chhuak thei ta:
Aw thihna, i hnehna chu khawiah nge a awm tak?
Aw thihna, i tur chu khawiah nge a awm tak?
(1 Korinth 15:55)
Thihna hnehna chu thil pakhat a ni a, nunna pek chu thil dang leh a ni. Chatuan nunna sawi fiah a harsat vang erawh chuan Thuthlung Thar ziaktute chuan mitthla theih tur zawngin an sawi mai a. Entir nan, Tirhkoh Johana chuan Pathian mite chu nunna bua an hming ziakte (Thupuan 3:5; 21:27), nunna thing aṭanga an mamawh ban reng theite (Thupuan 2:7; 22:2), leh zalen taka nunna tuikhur aṭanga tui in theite (Thupuan 7:17; 21:6; 22:1,17) niin a sawi.
‘Nimahsela, tuin emaw, “Mitthite chu engtin nge kaihthawhin an awm dawn? Taksa eng ang puin nge an lo kal dawn?” a ti a ni ang e (1 Korinth 15:35). He zawhna (Paula chuan zawhna atthlak tak niin a sawi) ang tho hi tun thlengin la zawh reng a ni. A chi leh pangpar inlaichinna aṭangin hei hi chu a chhan theih ang. A pahnih hian inzawmna tak an nei ngei ang (Entir nan, anṭam chi aṭang chuan anṭam chauh a chhuak ang). Amaherawhchu an inzawm lohna hi a langsar daih zawk. A chi chuan mawina a nei hran lo, mahse a par erawh a mawiin rawng chi hrang hrang pawh a nei. Chuti ang chiah chu kan tho leh taksa pawh a ni dawn a ni. Tuna kan taksa put nen hian inzawmna tak chu an la nei ngei ang a, thiltihtheihna thar, tuna kan ngaihruat thiam phak bak erawh a nei tel ngei ang (1 Korinth 15:35-44).
Chu mai a la ni lo va, tho leh taksa awm dan tur ang hi van thar leh lei thar awm dan tur tho tur chu a ni. Isua chuan ‘siamtharna’ (palingenesia, Matthaia 19:28) a ti a. Taksa chu kaihthawh a nih dawn chuan lei pawh siamthar a ngai ang. Tin, taksa hlui leh tharah chuan inzawmna leh inzawm lohna a awm ve ve dawn chuan lei hlui leh tharah pawh a ni ve leh tho ang. Thilsiam zawng zawngte hi chhiatna bawih ata tihchhuahin an awm dawn a ni (Rom 8:18-25). He’ng beiseina ropui takte hi thihnain min thlen tur chatuan nunnaah chuan an tel vek dawn a ni. Hei hi thlanmual leh thlan lung tam taka tar ṭhin an ni: Mors janua vitae, thihna hi nunna kawngka a ni.
Thihna chungchang thlira chumi atana inbuatsaih ka tumna lamah chuan Paula’n nunna leh thihna a thlir dan tih mai turah hian ka kir fo mai:
Keia tan zawng nun hi Krista a ni si a, thih pawh hlawkna a ni. Nimahsela, tisaa nun hi ka chan ni sela, chu chu ka hnathawh rah ni ang sela, chutichuan, a eng nge ka thlan zawk dawn zawng ka hre lo. A lai laklawhah hian a ngaihna hre lovin ka awm mai a ni; kal chhuaha Krista hnena awm chakna ka neih avangin, chu chu a ṭha zawk em em si a. (Philippi 1:21-23)
Paula tan chuan nunna hi thumal pakhat chauh niin Krista tihna a ni. Krista tel lo nun chu a mitthla thiam lo. Chu vang chuan thih a duh pawh hi a awm lo lem lo, a chhan chu thihna hian hlawkna a thlen dawn tlat, Krista nena hun tam zawk hman theihna chu. Chutih rualin he khawvelah a la cham deuh chu a ngai, a chhan chu Krista hnathawh hmabak a la nei tlat a ni.
Analogy (thil sawi fiah nana thil pahnih inanna lai sawi kawp) aṭanga hnialkhan han siam chu a rem lo viaua ngaih a ni ṭhin. Mahse Paula hian hetah hi chuan rem min tihsak a ang riau. A thu nghahchhan ber chu a chiang reng. Nun hi kan tan Krista tihna a nih chuan thihna pawhin hlawkna min pe ang. Chu nun lo la awm tur chu he leia nun ai daih hian a ṭha zawk lehnghal ang.
Entir nan,
* He leia Pathian mite nena Pathian chawimawi hi a nawm viau chuan (a nuam reng bawk a), vana mi zawng zawngte nena Pathian chawimawi chu a nuam lehzual ngei ang.
* Kan kianga Bible thu ṭheh a nih apianga kan thinlungte a harh huai ṭhin a nih chuan thudik zawng zawng hriatna phei chuan min tidanglam nasa viau ang.
* Tlai ni tla tur mawinain min hneh viau a nih chuan van thar leh lei thar mawina chuan engtin tak min hneh ang maw?
* Hnam dangte nen inpawlhona neih nuam kan ti viau a nih chuan, hnam tin aṭanga mi tinte nen ṭawng hrang hranga inpawlhona neih chu nuam kan va ti lehzual dawn tak.
* ‘Lawm sawi hleih theih loh leh ropui taka hlim em em ṭhin’ boruak hi lo tem zeuh zeuh tawh ila, lungngaih leh ṭahna awm tawh lohna hmunah chuan a aia nasa kan beisei ngei ang le.
He’ngte hi mihring tawnhriat tlem te chauh an ni. A engah pawh hian tehkhinna thu ‘nasa zawk fea ṭha’ tih hi hman a rem vek. Nun lo la awm tur hi kan ngaihtuah chian chuan he tehkhinna thu ngawt hi a tawk zo lo, a tehkhin nan chuan ‘ber’ tih thu hi hman a ngai zawk mah awm e. Hei vang hian kan hmalama min hmuaktu nun hi kan ngaihtuah chang chuan ‘A ṭha ber a lo la thleng dawn chauh a ni’ kan ti zel thei ang.
Han en let leh ila, he bungah hian thihna kal tlanga nunna chungchang chu kawng rukin kan lo zir ta a: chhandamna, zirtir nihna, mission, tihduhdahna, martarna leh thih theihna. He’ngahte hian a lehlam lehlam, thihna leh nunna te hi kan khawih tel zel tur a ni ang.
Kawng lehlamah chuan Chanchin Ṭha-a min chhawp nun ropuina hi a nihna tak aia hniama kan sawi a ṭha lo vang – Krista rinna avanga kan neih tur chatuan nunna, emaw suala tlu tawh kan tisa chaknate kan tihhlum zelna aṭanga nun ropui zawk, emaw kan taksa chak lo leh thi thei kara chhungril lama chakna kan neih theih nun, emaw mission kawnga rinawmte hnena tiam rah tam tak chhuahte nun, emaw tihduhdahna leh martar mai theihna dinhmuna ding kan nih pawha chawlhna nun, emaw, chu’ng zawng aia pawimawh, thilsiam thara tho leh nun chu. He’ng kawng zawng zawngahte hian Pathian chuan thite chu an nung ang tih min tiam a ni.
Kawng lehlamah ve thung chuan nunna kan neih theih nana thihna man hlutna kha a nihna tak aia hniama kan sawi pawh a ṭha chuang lo vang – Krista nena inlaichinna hmanga sual laka thihna, Krista kan zuina aṭanga mahni laka thihna, hnam dangte zinga rawngbawlna hmanga mahni tum leh duhnate laka thiha, tihduhdahna hmachhawnte leh martar hial tawhna aṭanga himna laka thihna leh kan nih tur ang tak ni tawh tura he khawvel laka thihna.
Thihna hi nunphung pangngai a ni lo va, thil tawn nuam a ni lem lo bawk. Eng emaw ti zawng chuan tawpna rapthlak tak te pawh a ni ang. Thihna chu tawpna a ni si. Chutih rualin eng kawngah pawh thihna hi nunna kawng ber a ni. Chu vangin nun kan duh chuan kan thih a ngai. Thihnain a thlen tur nun ropuizia kan hmuh zet hunah chauh thih hi kan ngam dawn a ni. Hei hi Kristian thlirna, paradox anga lang chu a ni. Kristiante chu ‘mitthi zing ata nung lehte’ ti a sawi pawh an ni reng a ni.
Discover more from NUN HRUAITU
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
