Midangte chhiartir ve la!

Bung 8: THIHNA (Death)

A pariatna leh tawp berna atana zirtir inpumpek nihphung ka han thlan chu thihna a ni. Ka’n sawi fiah ang e. Kristianna hian nunna – chatuan nunna, nun tam min tiam a. Chutih rualin nunna neih theihna kawng chu thihna a ni tih chiang takin a sawi thung. Hei hi kawng ruk laiin a sawi nawn a, he bungah hian chu’ngte chu ka lo tarlang ang. Thihna kal tlanga nunna han neih chu Kristian rinna leh Kristian nuna paradox (thil inrem thei lo anga lang, mahse lo inrem viau si) ril ber pawl a ni awm e.

            Nunna leh thihna hian mihringte rilru hi a la ve reng ṭhin. Tunah kan nung tih leh nakinah kan la thi dawn tih hi chu rinhlelh rual a ni lo. Nunna leh thihna hi hnial rual lohva kan pawm tur thil an ni. Chutih rualin hriatthiam theih an ni lo va, hrilhfiah pawh an har.

            Ka tuina lam zawng aṭangin hrilhfiah ka han tum teh ang, ornithology (sava chungchang zirna) aṭangin.

Kum 1997 a boral ta Roger Tory Peterson kha kum zabi sawmhnihnaa America rama sava chik mite leh a lem ziaka, thla latute zinga dah san ber a ni ṭhin a. A bul ṭan dan heti hian a sawi ṭhin. Kum sawmpakhat mi a nih laiin thingtlanga a tei hawina lamah Flicker (thlohpui chi khat) a hmu a. Sasaw thinga sava hmul buang lo tang ve ve ang mai hian a lang a.

“A hnungzangah ka han khawih de de a. Rang tak maiin a rawn lehhawi a, phawk hra-in min en a, a thla rangkachak rawng chu mit khap kar leka pharhin a thlawk bo ta nghal a ni. Mitthi tho leh ang mai niin ka hria, a thi emaw ka tih kha a lo nung reng si. Khata ṭang khan savate hi ka tan chuan nunna pholanna chiang ber an ni ta reng mai…Savate hi nunna tihchianna an ni.”

Ṭum dangah Peterson-a chuan he thil thleng hi ‘ka nuna hun pawimawh tak’ tiin a sawi a. ‘Thi nia ka ngaih tawh dinhmun leh lo nung em em si dinhmun inan lohzia kha mak ka ti em em mai a ni,’ tiin a sawi zawm bawk.

            He bunga ka sawi tum ber chu thilsiama nunna leh thihna lam ni lo vin, Kristaa thihna leh nunna zawk a ni. Bible kan en chuan kan thlir danah pawh thihna hi nunna tihtawpna ni lo vin nunna tura kawngka a ni zawk tur a ni.

            Bible chuan nunna ropuizia, thlakhlelhawm tak takte kan hmaah a chhawp a, chu’ngte nei thei tur chuan kan thih a ngai a ti leh bawk. A tawi zawngin, Bible chuan thihna kal tlangin nunna min tiam a, chuti ang bakin nunna min tiam lo. Chu vangin tirhkoh Paula pawhin Kristiante hi ‘mitthi zing ata nung leh’ (Rom 6:13) tiin a sawi. He thlirna hi khawvel lam ngaihtuahna nen chuan a inang lo hle mai a, ngaihdan thar niin ngaihdan dangte a do viau mai bawk si a, chu vangin Thuthlung Thara hman a nih dan chi rukte hmangin hriat fiah kan tum a ṭha ang.

CHHANDAMNA

A hmasa bera ka han sawi duh chu thihna leh nunna hi kan chhandamna mit aṭangin kan thlir tih hi a ni. A chhan chu chhandamna hi nunna anga sawi a nih vang a ni. Paula chuan Pathian thilthlawnpek chu chatuan nunna (Rom 6:23) a ti a, Johana pawhin Fapa neitu chuan nunna a nei (1 Johana 5:12) a lo ti ve bawk. He nuna thil langsar tak pakhat chu chatuan daih a nihna mai ni lo vin hun thar lo la awm tura nun ṭha a nihna zawk hi a ni. Chatuan nunna chu Pathian tak hria nun hi a ni (Johana 17:3).

            Mahse he nun pawhna kawng awm chhun chu thihna chauh a ni tlat. A chhan pawh a chiang e. Pathian hriatna tak nena min daidangtu chu sual a ni a, ‘sual man chu thihna a ni’ bawk (Rom 6:23). Bible pumah hian sual leh thihna hi thil tihsual leh a hremna angin an kal kawp zel a. Kan sualte avangin thi tur ni ta ila, chu chu kan tawpna tur a ni ringawt ang. Chuti angah chuan nunna a awm thei lo.

            Chu vangin Pathian chu Isua Kristaah kan hnenah a lo thleng a. Kan ai awhin, kan sual phurin, kan thihna turah a thi ta a. Kan sual tawh a, thi tlak kan ni. Mahse kan thih aiin a thi. He thu ho te ‘Krista chu kan sualte tan a thi’ tih hi a tawk khawp mai. Amah chuan thihna khawp sual a nei lo va; kan sualte tan a thi a ni.

            A thihna avanga kan chan tur hi kan lo hauh ve loh chuan kan tan hlawkna a awm chuang lo ang. Chhungril lama rinna leh pawn lama baptisma chan hmangin Krista thihna leh thawhlehna chu kan ṭawm ve thei a ni. A rualin kan thi a, a rualin kan tho leh. Chu vangin tunah chuan keini chu sual lam kawngah thi tawhah inruat ila, Pathian lam kawngah erawh chuan Krista Isuaah nungah kan inruat ang (Rom 6:11) – sual thei tawh lo va inngai tlat lo vin (sual leh thei tih kan inhre reng si), Krista nena pumkhat kan nihnaah chuan a thihna chu kan thihna a ni tih hriain pawm tlat zawk ila. Pathian lamah chuan a thihna avangin nung kan ni.

ZIRTIR NIHNA

Thihna kal tlanga nunna neih phung hi chhandamnaah a awm ang thovin zirtir nihnaah pawh a awm a. Isua pawhin he tehkhinna fiah tak hi a hmang:

Tin, mipuiho chu a zirtirte nen a ko va, an hnenah, “Tu pawhin mi zui a duh chuan, mahni hrehawm pawisa lovin, a kraws puin mi zui rawh se. Tu pawh a nun humhim duh apiangin a chan ang a; tu pawh keimah avang leh Chanchin Ṭha avanga a nun chan apiangin a humhim ang. (Marka 8:34-35)

Rom hovin Palestina ram an awp lai khan awm ve ila, miin kraws emaw khenbehna tur thing tlawn emaw a pu lai hmu ila, eng vanga chuti ang thil ti nge a nih zawh kher kan ngai lo vang. Misual, tihhlum a nihna tur lam pan a ni tih kan hre nghal mai ang. A chhan chu Rom ho khan thi tura an chungthu an relte kha an khenbehna tur hmun lam panin kraws kha an puttir kher ṭhin.

            He thil hi Isuan mahni inphat sawi fiah nan a hmang tlat. Isua kan zui chuan hmun pakhat chauh kan pan miau alawm, kan thihna tur hmun chu. The Cost of Discipleship tih bu-ah Dietrich Bonhoeffer-an heti hian a ziak a: ‘Kristan mi a koh chuan lo kal a thi turin a ko ṭhin’ tiin. Chu mai a la ni lo, Luka ziakah phei chuan kan kraws chu ni tin pu turin min ti a (Luka 9:23), chuti anga ti thei lo chu a zirtir an nih theih loh tur thu a sawi bawk (Luka 14:27).

            He zirtirna hian Human Potential Movement [mihringte hian hlimna tak mahnia nei turin theihna kan nei tih inzirtirna lam] leh chumi zuitu New Age Movement [mahni indah sanna rau nei a, thlan bik nia inhriatna lam inzirtirna] te a do tlat a. Carl Rogers chuan mihring mize siamtu chu Freud-a zirtir danin pathology [natna] ni lo vin potential [theihna] a ni tiin a lo zirtir a, Abraham Maslow pawhin self-actualization [mahni theihna sang ber thlen] ṭulzia a lo tlangaupui ve bawk. Isua’n ‘nun’ ‘chhanhim’ duh chuan a ‘chan’ ang a lo ti hi martar tura tihnaah a ngaih theih viau ang a, mahse chu aia huam zau chu a ni. Kan ‘nun’ chu kan psyche [rilru leh thlarau] a ni a, kan nihna tak niin he thu a sawina hmun dangah chuan kawh neiin ‘nangmahni’ tiin a sawi. Tichuan chang 35 hi heti ang pawhin a sawi theih ang: ‘Tu pawhin mahni a inphat duh loh a, mahni tan chauha nun a tum chuan, anmahni chauh an inchan ang. Tu pawhin mahni inchan tura thih a inhuam chuan, Krista leh Chanchin Ṭha rawngbawla inpek ral an inhuam chuan (a inpek ral hunah chiah chuan) mahni tak a inchhar ang a, a nihna tak a hmu chhuak ang.’ Isua chuan mahni inphatna kal tlanga mahni nihna tak inhmuh chhuahna te, thihna kal tlanga nunna tak te min tiam a nih chu.

            Heta Isua zirtirna hi Tirhkoh Paula khan a sawi zau ve leh a. Galatia mite hnena lehkha a thawnah khan Krista hnenah khenbehin a awm thu a sawi a (Galatia 2:20), Krista Isua mite chuan tisa chu, a sual ngaihtuahna leh a chaknate chawpin an khengbet ta (Galatia 5:24) a ti bawk. Hei hi ‘mortification’ an ti a, suala tlu tawh kan tisa chaknate tihhlum tihna a ni. Hemi chungchanga Paula thusawi fiah ber chu Rom 8:13 ah khan a awm:

Tisa dana in awm chuan in thi ngei tur a ni; amaherawhchu, taksa thiltihte Thlarauva in tihhlum ṭhin chuan in nung ang.

He chang hian nunna leh thihna inan lohna a tilang fiah viau. Thihna thlen zawk tlat nun dan a awm a, nunna thlen zawk tlat thih dan a awm bawk tih a tichiang a ni. Chu vangin kan nih tur ang tak ni phaka nun kan duh chuan sual zawng zawng hi kan tihhlum (hnawl) vek a ngai a ni. Martin Lloyd-Jones-an hetia a lo ziak ang hian:

Miin Kristian nuna buaina an tawh chhan tam ber chu an thlarau nunah hian an induat leh hliak hluak lutuk a, an no tlat vang a ni tih hi ka pawm ta tulh tulh mai.

A lehlam aṭangin thlir ila, sual kan hnawl chuan kan nung ang. Nun tam nei tura luhna kawng ber chu thih emaw, mahni kan induat tlatna zia leh kan tisa chakna zawng zawngte tihhlum emaw, khenbeh hmak emaw, hnawl hmiah mai emaw a ni.

            A thuziak pakhat The Mortification of Sin in Believers (1656) tihah Puritan pa (Kum zabi 16 chhova kohhran mi fir, ro sum leh hlimhlawp um duh lo ho) John Owen chuan he thu hi a sawi uar hle. ‘Sual chu sual a nih anga ngei ringawt emaw hlauh ringawt emaw ni lo va, huat ngei hi thlarauva tisa chakna tihhlumna tak tak bulṭhut a ni,’ (Bung 8-ah) tiin a ziak a. Hei vang hian keimahnia sual awm hi kan do tlat a ngai a, kan pawm zam mai chuan a dik thei lo ang. ‘Behchhan ṭha tak pawh nei lo va mahni inṭawng thlamuanna sual lian tak’ hi kan pumpelh a ngai a ni (Bung 13-ah). Chu bakah kawng tinrenga chakna tihhlum vek chu Thlarau Thianghlim kal tlang chauha tih theih a ni. ‘Sual pakhat Thlarau Thianghlim tel lo va tihhlum ai chuan mit tel lo va khaw hmuh leh lei tel lo va ṭawng pawh a awlsam zawk ang’ (Bung 7-ah).

MISSION

A pathumnaa thihna kal tlanga nunna kalphung lanna chu mission-ah a ni. Mission-ah chuan tawrhna hi a serh zinga a mei ang ni mah se en kan a hlawh fo a. Chu vangin Bible behchhan a nih dan hi kan chian phawt a ngai a ni, a entirna lam kan hawi theih hmain.

            Isaia bung 42-53 a Lalpa chhiahhlawh ropui tak kha han en teh ang. Hnamte hnena chhandamna eng thlen tura koh a ni a, mahse chumi hmain nuihsawh leh tihduhdah a tawrh phawt a ngai tlat. ‘Hnam tam tak thisena a theh fai’ hmain midangin an endawng ang a, an hnawl ang a, tichuan a thih thlengin a nunna a leih bua ang.

            A lehkhabu Yes to Mission ah khan Douglas Webster chuan he thu hi mawi takin a hrilhfiah a:

“Mission chuan engtik emaw-ah chuan tawrhna a thlen nge nge. Bible aṭanga thlir chuan…chhiahhlawh chuan a tawrh a ngai…hei hian mission chu awmze nei theiin a siam a ni…Mission eng chi pawh hian kraws lam an kawk zel. Mission pianhmang pawh hi kraws pianhmang a ni. Mission hriat fiah tak takna chu kraws hmangin a ni.”

Isua khan chhiahhlawh hrehawm tuar chungchang hrilhlawkna kha rawn thlen diktirah a inngai a, tawrhna in mission-ah hmun a chan ngei ngei a ṭulzia a sawi bawk. Isua hmuh duha Grik mi hovin Philipa an rawn ngen khan Isua chuan heti hian a lo chhang a:

Mihring Fapa chawimawia a awm hun chu a thleng tawh. Tihtak meuhvin, tihtak meuhvin ka hrilh a che u, buh fang leia a tlak lohva, a thih loh chuan a mal chauhvin a awm reng ṭhin; a thih erawh chuan tam takin a rah ṭhin. Tu pawh a nun thlahlel chuan a hloh ṭhin; tu pawh he khawvelah hian a nun ngaitlawm chuan chatuana nunna tur a vawng reng ang. (Johana 12:23-25)

Zirtir nihna lam ni lo vin mission sawina lam ni mah se hetah pawh hian Isua chuan nunna leh thihna ṭawngkam a hmang leh a, thihna chu nunna kawng a ni tih a sawi nawn leh a. A thihna kal tlang chauhvin Chanchin Ṭha chuan Jentailte hnen a thleng ve thei ang. Thihna chu rah tam tak chhuahna kawng a ni. A thih zet loh chuan thlai chi pawh a malin a awm reng a. A thih erawh chuan tam takah a lo chhuak ṭhin. Hei hi Messia tan a lo ni a: Messia zuitute tan pawh a la ni zel bawk, ‘Tu pawhin ka rawng a bawl chuan mi zui rawh se’ a tih ang khan (Johana 12:26).

            Mission-a tawrhna chungchang Bible aṭanga chhuina hi Tirhkoh Paula chanchin sawi tel loh chuan a kim lo ang. A thusawi ropui tak hi han ngaihtuah mah teh:

Chutichuan, keimahniah hian thihnain a thawk ṭhin a, nangniah erawh chuan nunnain a thawk zawk ṭhin a ni. (2 Korinth 4:12)

Hetah hian Tirhkoh hian a thihna kal tlangin midangten nunna an neih tur thu a sawi ngam tlat. A a deuh em ni? A lo ve! A nih leh a ti tak tak em? Ti tak tak e! Krista tawrhna leh thihna ang khan ani tawrhna leh thihna chuan chhandamna a thlen thei a tihna erawh a ni lo. Heti ang hi a ni zawk. Miten Chanchin Ṭha kal tlangin nunna an lo nei a, rinawm taka Chanchin Ṭha hriltute erawh chuan an tawrh phah ṭhin. Paula hian a thusawi hi a hre chiang. A Chanchin Ṭha hril chu ‘chhandamna hi Judate leh Jentailte tan inang rengin chhawp a ni a, rinna kal tlang chauhvin’ tih hi a ni. Hei vang hian Judate aṭangin dona nasa tak a tawk a – a dona tawh hi a nasat em avangin Jentailte chhandamna hi rinawm tak leh tawrh huama Chanchin Ṭha a hril vang ti ila sawi uar lutuk kan a ni lo vang. An nun theih nan chuan thih a inhuam a ni.

            Kristian kohhrante chanchin hi missionary huaisen tak tak, Chanchin Ṭha avanga mahni nunna thap ngamte chanchin hian a chei mawi ṭhin, anni avangin kohhran pawh ṭhang lian zel a ni reng a. Entirna pahnih chauh ka han tarlang ang e – pakhat zawk chu mimal chungchang a ni ang a, pakhat chu ram pakhat chungchang a ni ang.

            Mimal chu Burma rama (tuna Myanmar ni ta) Adoniram Judson-a a ni. A nupui Ann-i a propose (inneiah a sawm) khan heti hian a ti a: ‘Asia khawmualpuia ramhnuaiahte min zui a, Krista hna thawka chumi hmuna thi turin min nei rawh.’ Kum 1813 khan Rangoon an thleng a, Burma mite ṭawng leh nunphung an zir nghal char char a. Kum ruk a liam hnuah chauh Adoniram chuan thuchah sawi theiah a inngai a, a kum sarihnaah chauh ring thar an nei thei bawk. Burma ṭawnga Bible letling turin kum sawmhnih zet a mamawh a. Bible chang tawi te te sem tur [tract] te, rinna chungchang inzirtirna bu [catechism] te, grammar bu te leh English-Burmese dictionary vawiin thlenga la hman te a ziak bawk.

            A tawrhna pawh a nasa narawh e. A dam chhungin nupui pahnih leh a fate paruk a sun a. An chhungkua kha natna hrang hrangin a tlakbuak reng a. Anglo-Burmese war [Sapho leh Burma mite indo] lai khan enthlatu nia rinhlelh niin kum hnih zet chu lung inah a tang a, khaw lum bawk, a hmun ṭawp bawk karah kawl a bun reng mai a. Kum sawmthum leh pasarih zet missionary hna a thawh chhungin a ram United States lamah ṭum khat chauh a haw lehnghal.

            Chutih rualin Burma rama ‘a thihna leh phuma a awmna’ chuan rah tam tak a lo chhuah ta a. Kum 1813-a a nupui Ann-i nen Burma ram an thlen tirha Pathianni hmasa berah chuan an nupain Lalpa Zanriah an kil dun a, Kristian dang tumah han sawm ve tur eih pawh awm hek lo. Kum sawmthum leh pasarih hnuah kum 1850-a a boral meuh chuan baptisma chang Burma mi leh Karen mi 7000 chuang zet leh kohhran sawmruk leh pathum lai a hnutchhiah hman a. Tunah phei chuan Burma ramah hian Kristian maktaduai thum aia tam mah an awm tawha rin a ni.

            Ka entirna pahnihna chuan China ram zau tak lam a hawi a. Communist sorkar a lo din a, ram dang mi missionary zawng zawngte hnawhchhuah an nih khan Protestant Kristian maktaduai khat vel an awma rin a ni. Vawiinah erawh chuan maktaduai sawmsarih vel an awm tawha ngaih a ni. Hei hi engtin nge a thlen theih? Tony Lambert chuan heti hian a ziak a:

China rama kohhran a ṭhan chhan leh hmun hrang hranga thlarau lam harhna dik tak a thlen chhan chu kraws theology nena inzawm tlat a ni…Chinese kohhran thu ken lairil chu Pathian hian tawrhna leh khenbeh Krista chanchin hril hi harhna thlentir nan leh kohhran rem chhoh zel nan a hmang tih hi a ni. Keini Khawthlang rama awmte hian kan la ngaithla zel ngam em?…Chinese kohhrante chuan…kraws kawng an zawh a ni. Kum 1950 leh 1960 chhova martarte nun leh thihna khan nasa takin rah a chhuah a ni.

            Rah chhuah tura ‘thi’ tura kohna kan dawn hi martarte thihna ang em em chu a ni lo deuh mai thei. A enga pawh chu ni se ram danga missionary te tan lek phei chuan thihna tak tak a ni tho tho. An tan chuan nawmna leh awlsamna lama thihna, mahni in lum leh lainate kalsanna a ni thei; hna sang thawk tura thlemna dova mahni nih tum leh duh lama thihna, chhiahhlawh rawngbawlna hna tlawm tak thawka lawm theih an zirna a ni thei; an pianna ram nunphung, an nihna tak zawk thlahthlama mi ram nunphung va zawmna, nunphung ropui zawk dah sanna lama thihna a ni thei. Rah tam tak chhuah nun nei tur chuan he’ngte leh kawng dangah pawh ‘thi’ tura koh kan ni thei a ni. 

(chhunzawm tur)

* John Stott-a (1921-2011) chu British Anglican pastor leh theologian ani thin a, khawvel evangelical movement a pa langsar tak leh hruaitu hlun ni reng thin ani e. He thuziak hi a lekhabu, The Radical Disciple. Some Neglected Aspects of our Calling, kum 2012 ami niin, a letlingtu hi Vanlalropuia Vanchhawng ani e.


Midangte chhiartir ve la!

Discover more from NUN HRUAITU

Subscribe to get the latest posts sent to your email.