Bung 1: NON CONFORMITY/DANGLAMNA
Zirtir inpumpek mizia i hmaa ka han chhawp chhuah hmasak ber tur chu ‘danglamna’ tiin a hming ka vuah a. A chhan ka’n sawi fiah ang e.
Kan chenna khawvel thlirin kohhran hian mawhphurhna thuah hnih a nei a. Lehlamah chuan he khawvelah hian cheng a, rawngbawl a, thuhretu ni tur kan ni a. A lehlamah ve thung chuan he khawvelin min tihbawlhhlawh theihna hi kan pumpelh tur a ni bawk. Chu vangin kan thianghlimna vawn him tumin he khawvel hi kan tlan bosan tur a ni lova, he khawvel dan anga awm tumin kan thianghlimna kan phalrai tur a ni hek lo.
Khawvel tlan bosan leh a dan anga awm chu kan tan phal loh hulhual an ni. Hei hi Bible bu pum thupui laimu pawh a ni, Pathianin a mite ni tura hnam a koh chhuah leh midang zawng zawng laka danglam ni tura min kohna hi. A mite hnenah chuan vawi tam tak, “In thianghlim tur a ni, kei ka thianghlim si a” a ti (Entirnan Leviticus 11:45; 1 Petera 1:15-16).
Kan thianghlimna vawn him tumin he khawvel hi kan tlan bosan tur a ni lova, he khawvel dan anga awm tumin kan thianghlimna kan phalrai tur a ni hek lo.
He thupui hi Bible bu then hrang pali zawngah a lang vek: dan bu-ah te, zawlnei bu-ah te, Isua zirtirna bu-ah te, leh tirhkohte zirtirna bu-ah te. Hengte atang hian entirna ka han pe vek ang e. A hmasa berin dan bu atangin. Pathianin Mosia kal tlangin a mite hnenah:
In awm tawhna Aigupta ram mite tih ang kha ti suh ula, ka hruai luhna tur che u Kanaan ram mite tih ang pawh ti suh ang che u; an dan pawh zawm bawk hek suh u. Ka rorelte chu in pawm ang a, ka dante chu zawhin in zawm tur a ni: kei hi Lalpa in Pathian chu ka ni. (Leviticus18:3–4)
Chuti ang bawkin, Pathianin Ezekiela kal tlanga a mite a zilhna chu “…ka dan siam chu in zawh lo va, ka thuchhuak pawh in zawm hek lo; in vela hnamte tih dan chu in zawm ta zawk a,” tih a ni (Ezekiel 11:12).
Thuthlung Tharah pawh heti ang chiah hi a ni. Tlang chunga thusawiah khan Isuan mi vervekte leh Jentail-te chungchang sawiin, “…anmahni angin awm suh u” (Matthaia 6:8) a ti a. A tawp berah Tirhkoh Paula’n Rom khuaa mite hnenah, “He khawvel dan ang hian awm suh ula…in rilru a thara awmin lo danglam zawk tawh rawh u” (Rom 12:2) tiin a ziak bawk.
Hetah hian zirtir inpumpek ni tura Pathian kohna chu kan hmu a ni, kan chhehvela mite dan anga awm lo ngam tura kohna chu. He kohna hi khawvel dan kalh tlat Kristian dan zam tura kohna, mahni danglam si lova khawvel hmachhawn tura kohna a ni.
A nih chuan engte nge tunlai thil min tibuaia min lem zo thei, a laka kan inven turte chu? Pali i han ngaihtuah teh ang. A hmasa berah chuan pluralism (thudik bik a awm lo tih ngaihdan). Pluralism chuan eng ngaihdan leh kalphung pawh hian ngaih pawimawh an phu a ti a. Chu vang chuan Kristiannain a bik leh a tawp nia a insawi hi a kalh ta tlat a, mi tu pawh (mi zawng zawng chu lo dah tha ta ila) Kristiana siam a tumna hi mawlthlak tiin a dem a, ngaihdan mai mai bawhzui chiamah a ngai tlat a ni.
Engtin nge pluralism chu kan hmachhawn tak ang? Mahni inngaihtlawmna nasa tak nen a nih ka beisei, mahni indahsanna chhe te pawh tel hauh lovin. Chutih rualin Isua Krista bik nihna leh a tawp nihna erawh chu kan la nemnghet tlat ang. A piannaah hian bik a ni a (Pathian leh mihring awm chhun a ni); chhandamnaah a bik a ni a (khawvel sual phurh vanga thi awm chhun a ni); thawhlehnaah a bik a ni bawk (thihna hnehtu awm chhun a ni). Nazareth Isuaah chauh Pathian hi mihringah a lo insiam a (a piannaah), kan sualte a phurh a (a thihnaah), thihna a hneh bawk (a thawhlehnaah) avangin mi sualte chhandam turin amah chauh hi a tling bik a ni. He’ng a nihnate hi tu dang mahin an nei lo. Alexander Ropuia te, Charles Ropuia te leh Napoleon Ropuia te tiin kan sawi mai thei, mahse Isua Ropuia kan ti ve ngai lo. Ropuia a ni tlat lo – a awm chhun leh a bik a ni zawk. Amah ang tu mah an awm lo. Elpui leh a hnung zui zo pawh a nei lo.
A pahnihnaa tunlai khawvel kalphung lar tak, Kristian zirtirten kan do tlat tur chu materialism (khawvel ropuina ngainatna) hi a ni. Materialism tih hian khawvel nihna pawngpaw pawm ngawt hi a kawk lo a. Chuti ang chu ni se Kristian zawng zawng hi materialist kan ni ngei ang, a chhan chu Pathianin khawvel leh a chhunga awm zawng zawngte hi a siam a, chumi malsawmna chu kan ban phakah a dah bawk tih kan ring miau si. Pathian pawhin a Fapa mihringa a lo pianna leh a thawhlehna kal tlang te, baptisma channa tui leh Dawhkan Thianghlima chhang leh uain kal tlang tein he leilung malsawmna hi chu a lo nemnghet tawh a ni. William Temple-an Kristianna hi chu sakhua zawng zawng zinga leilung malsawmna dah sang ber a lo ti pawh kha a mak lem lo. Chutih rualin khawvel ropuina hi a ngaina hran lo.
Materialism chuan khawvel ropuina hi a pathian tlat a, chu chuan kan thlarau nun a tichau thei tlat a ni. Isua chuan leiah kan tan ro khawl khawm lo tur leh awt lo turin min zirtir a. Heti ang tho hian Tirhkoh Paula pawhin engkima lungawi thei nun a neihna hmachhuanin thilphalna te, lungawina te kan nuna seng lut turin min zirtir bawk (Philippi 4:11).
Paula vek hian “Pathian ngaihsakna hi lungawina tel zawngin hlawkna nasa tak a ni reng a ni” (1 Timothea 6:6) a ti a, “Khawvelah hian eng mah kan luhpui si lo va, eng mah kan chhuahpui thei bawk hek lo” a tih chhunzawm zat bawk. Hemi thu a sawi lai hian Joba thukhawchang “Ka nu pum ata saruakin ka lo chhuak a, saruak vekin ka kir leh dawn a nih hi” (Joba 1:21) kha a hre reng a ni mai thei. Heti zawng hian sawi ta ila, he leia hringnun hi chu saruaka awmna hun pahnih inkara zinkawng rei lote mai a ni. Chu vang chuan kan thuam phurh hi tirit lutuk lo ila. Engmah hi kan chhuahpui dawn lo a ni. (Materialism chungchang hi Bung 5 ah ka la sawi leh ang.)
Tunlai thil min tiderthawng thei leh kan inhnehtir miah loh tur pathumna chu zawi zawia min ei chhe thei ethical relativism (dik leh tha te hi a mihring leh a hmun azir mai a ni tih ngaihdan) hi a ni.
Tha kan tehna hi khawiah pawh a dazat tial tial mai a. Khawthlang ramah phei chuan a nasa lehzual. Mite hian thudik tlang pawm theih hi a awm tak tak leh tak tak loh pawh an chiang tawh lo. Relativism hian khawtlang nun a chiah hneh viau tawh a, kohhranah pawh a rawn put lut ru mek a ni.
Kum 1960 bawr vel atanga thlir chuan he relativism rawn lan chhuahna hi sex lamah hian a nasa berin a lang. Inneihna hi mipa pakhat leh hmeichhe pakhat inkarah niin inhmangaih taka dam chhunga inpawm tur an ni tih leh nupa inkarah chauh mipat hmeichhiatna hman a thiang a ni tih hi khawvelin (Juda leh Kristian ethics pawmna hmunah tal chuan a ni ang) a pawm dan tlanglawn a ni thin. Tunah te chuan kohhran tam takah innei si lova inkawl hi kan pawm tawh a, inneihna tihngheh nana pawimawh tak a thutiam lai ber kha kan tibo tan ta. Chu mai ni lovin neih inang inkawpna hi mipa leh hmeichhe inkara inneihna thlak nan kan chawi sang tan mek bawk.
He’ng kalphungte kalh tlat hian Isua Krista chuan a zirtirte chu thuawih tur leh a duh ang chauha awm turin min ko a. Thenkhat chuan he’ng thilte hi Isuan a sawi lo niin an sawi thin. Mahse a sawi chiang si. Genesis 1:27 (‘A tirin Siamtu chuan “mipaah leh hmeichhiaah a siam a”’) leh Genesis 2:24 (‘…mipain a nu leh a pa a kalsan ang a, a nupui a vuan ang; tichuan, tisa pumkhat an lo ni tawh ang’) thute hi Bible in inneihna a sawifiahna an nih thu a sawi a. Heng Bible thute hi a sawi chhuah hnuah Isua chuan ama thu ngeiin a nemnghet leh a, “Pathianin a zawm tawh chu mihringin \hen suh se” (Matthaia 19:4-6) tiin.
American philosopher Abraham Edel (1908-2007) khan he ngaihdan hi uluk taka chhuiin a bei zui a. A lehkhabu hmasa ber pawh ‘Ethical Judgement’ tiin a hming a vuah, a thupui te-ah ‘ethics a science hman tangkaina’ tiin a dah nghe nghe.
‘Morality te hi chu mahni duh dan dan a ni mai’ tiin a ziak a, tichuan he hlahril thu lar ve tak hian a chhunzawm a:
Khawia awm nge i nih tihah a innghat,
Tu nge i nih tihah a innghat,
I rilruin eng nge i vei tihah a innghat,
I rilruin engtin nge i vei tihah a innghat,
Enkawl seilen i nih danah a innghat,
I hriatah eng nge an fak thin tihah a innghat,
Vawiina dik hi naktukah chuan dik lo a ni,
France-a hlimna chu England-ah \ahna.
I thlir danah a innghat vek mai,
Australia emaw Timbuctoo emaw pawh ni se,
Rom khuaah chuan Rom mite tih danin ti mai la.
In duh dan a lo inang a nih hlauh leh
Morality nei chu i ni ve mai.
In tihdan a lo inang lo a nih pawhin,
A innghat, a innghat vek mai…
(awm zel tur)
Discover more from NUN HRUAITU
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
