Kawng Zawhna – I

Ṭhen 1-na

Vaivut I

Tu nge i zui mek?

Mi zawng zawng hian tu emaw zui kan nei vek – a nih loh pawhin eng emaw tal pawh.

Heti zawng pawh hian a sawi theih, zuitu kan ni vek.

“Zuitu ka ni em?” tih hi inzawh a ngai hran lo.

“Tu/Eng nge ka zui?” tih hi inzawh a ngai zawk.

Ni e, ka hria alawm; tuna ka thil han sawi chiah hi chu tunlai khawvelah chuan zirtirna dik lo tluk hialah a ngaih theih ang. Keimahni, keimahni tak tak, chauh hian kan kawng kan sial a, kan hma kan hruai a, nakina kan awm dan turah thu kan nei tih hi awih kan chak em em vek a ni. Hruaitu nih hi kan chak a ni, zuitu ni lovin.

Mahse, han inzawt mah teh: Chu chu i tan a lo ṭha tehreng em?

I rilruah he ngaihtuahna hi a lo ri chhuak zauh zauh ṭhin em: “He nun ka hman mek hi ka chhungril bera ka chak ang tak nun chu a ni em? Hei hi ka duhthusam nun chu a ni em?”

America khawthlang lam tuipui kam rama piang leh seilian ka ni a. Sociologist (mihring khawsak ho dan zir mite) hovin “the myth of the rugged individual” (ka hlawhtlinnaah hian midang tumahin min pui lo va, keima chakna ngawta hlawhtling ka ni tia mahni indahsanna ngaihdan dik lo) an tih ngaihdan rin chhanin America ram, a bik takin ka pianna California te, hi din chhoh an ni tih chu mi zawng zawng thuruk inhriat ṭawm a ni a. Dr. Robert Bellah chuan hei hi “radical individualism” (khawtlang aia mahni mimal indah pawimawhna) tiin a ko va, America mize langsar tak niin a sawi. 

Mahse, hmanah hlahril ziaktu John Donne-an a lo sawi angin “tu pa mah hi thliarkar an ni lo.” Tu nu mah pawh an ni bik hek lo. New York Times chanchinbua ziaktu pakhat Tish Harrison Warren-an a sawi angin, “Tuna kan rin thilte ring tur hian tu mahin mahni maiin ngaihdan kan siam hauh lo. Khawvel hian free thinker (thurin leh ngaihdan tlanglawn ring lova mahnia thil ngaihtuah mi) a nei tak tak lo.”

(Kha maw, kei chauh hi tunlai ngaihdan tlanglawn pawm lo ka ni hleinem…)

Thiltithei tak dinhmuna ding zingahte hian he ngaihdan dik lo – mi tu mah kan zui lo (a dik lo tak tak bawk a) – tih hi kan pawm tlat a ṭul ti riau an awm a. Tunlai khawvelin a thurin ni tina min fah mawlh mawlh – “Nangma lakah khan rinawm mai rawh,” “I nih ang ang kha ni tawp rawh,” “Dik i tih chu sawi mai rawh,” – tihte hi chhui chhuiin, rilrua tum ṭha lo tak neih aṭanga lo chhuak a ni fo. “Anni ho” (sumdawng lian te, politician te, mipuite dikna rah beh tumna sorkar hmalakna te, fakna siamtu te, follower ngah tum hrim hrim influencer te pawh an ni thei vek) hian mi tin hi a bul aṭanga inzir ngai, hlimna zawnga “kan nihna tak tak” ûma kal vek kan ni tih min awihtir theih chuan an duh ang ang pawm ve zeltu “zuitu-ah” min siam ang a. Chutiang titûr chuan min bawl kual vêl a ni tih pawh hre thei lo khawpin kan mit an tidel thiam êm êm mai a ni. 

Zei taka mi buma ei zawng ṭhinte chuan mi bumna tura ruahmanna an neih chu an bum tura te rilru puakchhuak ve rêng anga ngaihtîr an thiam khawp mai a. A awmzia chu: Mi i inzuitir duh chuan tu mah zui bîk an nei lo tih ngaihdân nghet tak neihtir rawh.

Social media lalram a zau zêl a, mi a hîp beh theihna pawh a lo chak tial tial a. Kan kutzungpuia kan phone kan han thai zeuh hian he’ng thiltihtheihna chak takte hian kan rilru hawi zawng chu duh thala chiangin an hmu fai kelh tawh ṭhin a ni. Fakna, chanchin thar, thu thawn chhawn leh internet kawng sira hnâwmhnawk mai mai emaw kan tihte hi a nihna takah chuan kan mize thlâk danglam tura duan te niin, kan thil ngaihtuah dân, rin dan, thil kan lei dan, vote kan thlak dan leh kan nun dan hrim hrim kaihruai thei tura siam vek an lo ni. Tech philosopher Jaron Lanier-a’n, “Hmanlaia fakna kan tih ṭhinte kha rapthlak khawpa nasaa mite mize tihdanglam tumnaah ngaih hmiah tur a ni,” a lo ti a ni. Khawvel (Thuthlung Tharin a sawi dânin) hian engtik lai pawhin a duh ang takin min siam zêl zawng a nih hi.

Mahse eng atân nge maw min siam le?

Mi tu pawh mai hi eng atan emaw siam danglam zel kan ni a. Mihring mimal nihna tur tak nih chhoh zêlna hi hringnun awmze laimu chu a ni ber mai. Mihring nih chu danglam zelna a ni. Ṭhan zelna a ni. Hmasawn zelna a ni. Hei hi Pathian min siam dan vang a ni e.

“Mihring ka ni chho zel em?” tih hi inzawh a ngai hran lo. Zawhna kan chhân tûr zâwk chu, “Tu nge/Eng nge ka nih chhoh zel?” tih zâwk hi a ni.

Kum sawmnga vel liam leh ta se i nun awm zel dan tur i han duan chhinah khan kum sawmsarih mi, kum sawmriat mi emaw kum za mi emaw pawh lo ni ta la, eng ang mihringah nge i inmitthla theih? I inmitthla dan khan beiseina a pe che em? Nge a tibeidawng zawk che?

Keini Isua zuitu nih duhte hian he thutak hi kan pawm a ngai: Amah Isua ngeiin min hrual tura kan inpek loh chuan kan hriat loh lamah tu/eng emaw chuan min lo hrual tho tho ṭhin tih hi.

Tichuan, han inzawt leh ta ila, Tu nge i zui?

Heta zawhna ril zawk awm thei ta chu, “Tu chungah nge i rinna i nghah? I duhthusam nun nei turin tu chungah (eng-ah pawh a ni thei) nge i rinna i nghah?” Kan thu hriat ṭhin ang lo deuh takin rinnaa nun hi Kristian thil bik emaw sakhaw thil bik emaw a ni lem lo tih hi ka pawm nghet hmiah tawh mai; mihring nihna tak a ni zawk – rinnain kan nung vek si a.

“Ka ring duh ang em?” tih hi inzawh a ngai hran lo.

“Tu/Eng nge ka rin ang?” tih hi inzawh a ngai zawk.

A awmzia chu Tu/eng kutah nge ka nun hi ka nghah ngam ang? Keimah emaw, mihring dang hrim hrim emaw hi chutiangah chuan ka ring ngam ang em? Siam ṭhat kan tum mek he hringnun khawvel buainaa min hruai luttu keini, thilsiamte tho hi kan inring zo meuh ang maw?

Mi tu emaw – milar, zirtirtu, mi ropui – te ngaihsana anmahni ang nih chakna hi mihring mize pakhat a ni ve reng a. Hei hi kan ṭhan chhoh zel dan tura Pathian ruahman dan a ni ve hrim hrim bawk. Tu pawhin nun dan tura duhthusam kan nei vek a, chu kan duhthusam awmna nia kan hriat mi emaw thil kalphung emaw kan hmuh chuan kan “zui” a, a nih loh pawhin anmahniah rinna kan nghat ṭhin. A nih loh pawhin Kristian ṭawngkam han hawh ta ila, kan “ring” ṭhin.