Midangte chhiartir ve la!

Bible hi science zirlaibu a ni lova. Relativity, quantum mechanics, cosmology emaw spacetime chungchang sawi fiah tura ziah a ni lo bawk. Chutih rualin tun hnaia physics lama thil an hmuhchhuahte hi Bible in Pathian chungchang a sawina nen an inhmeh rem riau a, hei hian beng a verh khawp mai.
 
Tun kum za kalta chhung khan science hian thil nihphung kan hriat dan hi a her danglam nasa hle mai. Einstein-a theory of relativity thlirna atang chuan space (boruak awl) leh time(hun) hi thil hrang daih ni lovin thil kal kawp tlat an ni a, spacetime tih a ni. Hun pawh hi thil hrang hrang thlenna hmun a ni ringawt lova. Kan universe ruangamah hian a inzep tel ve zawk a ni.
 
Tun hnai leh deuhah khan theoretical physicist ho chuan spacetime pawh hi amaha lo awm tawp a ni lo mai thei an ti leh tawh a. Quantum gravity chungchang zir chianna tharah chuan spacetime hi quantum relationship ril zawk, a bik takin quantum entanglement atanga lo chhuak a nih theih thu an sawi leh tawh a. He’ng ngaihdante hi ngaihdan mai an la ni naa zawhna ril deuh mai an chawp chhuak tlat: Spacetime pawh hi thilsiam zing ami a nih chuan chumi piah lamah chuan Pathian a awm tih hi a awmzia eng nge lo ni ta ang?
 
Mak tak maiin hetiang thil ni theite nena inzul deuh hi Bible-ah hian ziak a awm nual mai.
 
A hmasa ber chu Bible chang hmasa ber tirah khan a awm a:
 
“A tirah Pathianin lei leh van a siam a” (Genesis 1:1)
 
Hmanlaia chhiartute tan chuan he thu hian Pathianin engkim a siam tih a nemnghet mai a. Amaherawhchu tunlai tarmit atang chuan awmze ril zawk a keng tel tlat. Thil awm zawng zawng hi Pathian siam vek a nih chuan hun ngei pawh hi Pathian siam a ni tel ang.
 
Tunlai cosmology (universe bul tan dan) zirna tharlam chuan hun hi universe ruala intanah a ngai a. Big Bang model thlirna atang chuan universe lo intan hma khan eng nge thleng tih zawh hi awmze awm lo a ni thei ang, a chhan chu hun pawh hi khawvel leh thil dangte ruala rawn awm a ni si a. Hei hi dik a nih ngat chuan thilsiam hmain Pathian a awm tih Bible a kan hmuh hian hmana lo awm tawh a nihna a sawi a ni ringawt tlat lo. Hun piah lama awm a nih chungchang sawina lam a ni zawk dawn tlat a ni.
 
Mihringte hun chhiar dan ang lo takin Pathianin hun a chhiar a ni tih Bible-ah hian a lang nual a.
 
Sam 90:4 chuan heti hian a ti:
 
“Nanga ngaih chuan kum sangkhat hi nimin ral ta ang lek kha a ni si a…”
 
Chutiang chiahin Tirhkoh Petera pawhin heti hian a ziak a:
 
“Lalpa ngaih chuan ni khat hi kum sangkhat ang a ni a, kum sangkhat pawh ni khat ang a ni.” (2 Petera 3:8)
 
He’ng thute hi mathematics formula tur anga duan an ni lo. Thil awm dana Pathian tawnhriat leh keini tawnhriat dan hi a inang lo tih hi an sawi tum zawk chu a ni. Mihringte chu hun indawt dan ang zelin kan nung a. Hun kal tawh kan hre reng a, tun hunah kan awm a, hun lo la awm tur kan beisei bawk a. Pathian erawh chu hun khuahkhirhna chungah a leng a ni tih tarlan a ni.
 
He ngaihdan hi relativity tarmit atanga thlir phei chuan rilru a la zual a. Einstein-a khan thlirtu hrang hrangte tan hun hi a inang vekin a kal lo tih a lo entir tawh a. Thlirtu hrang, inchak hleih deuha che sawnte emaw, lei hipna inang lova awmte emaw tan khan hun hi a inkal chak hleih tlat a ni. Relativity hian Pathian a awm tih finfiah lo mah se hun erawh hi chu mi tam takin an ngaih anga mi zawng zawng tana inang leh ngai reng a ni lo tih chu a tilang chiang viau mai.
 
Pathian hian hun zawng zawng hi a rualin a hmu vek tih pawh Bible hian a tar lang a.
 
Isaia 46:10 ah chuan Pathianin heti hian a ti:
 
“Keiin a tawp tur chu a tir atang rengin ka sawi thin a”
 
Chutiang zelin Thupuanah pawh heti hian a sawi a:
 
“Kei Alpha leh Omega, a Hmasaber leh a Hnuhnungber, a Bul leh a Tawp ka ni.” (Thupuan 22:13)
 
He’ng thute hian hmalam thui tak thlir theihna an kawk ngawt lo. Hun awm tawh zawng zawng a ruala hmuh theihna thlirtu lam an kawk zawk. Kristian philosopher te chuan hei hi vawi khata film reel pumpui en rual vek nen an tehkhin a, mihringte chuan vawi khatah frame khat te te chauhin kan hmu thei an ti bawk a.
 
He ngaihdan hi physicist hovin spacetime sawi fiahna atana“block universe” an sawi thin dan nen a inang khawp mai. He ngaihdanah hian hun kal tawh, tun hun leh hun lo la awm turte chu hmai li nei ruhrela hmai awm tak tak vek an ni. Mihringte hi he ruhrel chhungah hian a hun indawtin kan kal zel a, mahse a ruhrel hi chu pumkhatin a inzawm vek thung a ni.
 
Sawi tawh angin Bible hian physics min zirtir hran lo. Chutih laiin Bible in Pathian a sawi dan leh he ngaihdan hi a inhne rem riau zel a ni.
 
Chang pawimawh tak dang pakhat chu Temple thar hlan tuma Lal Solomona tawngtainaah kha a awm:
 
“Ngai teh, van leh vante vanah pawh i leng lo a ni a” (1 Lalte 8:27)
 
Pathian hi thilsiamah khung len mai mai chi a nih lohzia he thu hian a tilang a. Universe hi Pathian bawm a ni lo a ni. Chutih ahnekin Pathian hi universe siamtu leh enkawltu a ni zawk.
 
Spacetime pawh hi thilsiam zing ami a nih chuan Pathian hi spacetime chhung khawi lai emawa thil lo awm ve mai mai a ni thei lovang. He thil nihna tak chet kual velna ruhrel piah lam leh chumi ring lova awm chu a ni zawk dawn a ni.
 
Mosia hnena Pathian hming puan chhuah pawh khan chutiang lam tho chu a hawi.
 
Mosia’n Pathian hming a zawh khan he chhanna hi a dawng a:
 
“AWMA KA NI” (Exodus 3:14)
 
Pathian thu zirmi tam tak tan chuan he thu hian Pathian chatuan mi nihna leh amaha lo awm a nihna lam a sawi a. Pathian hi insiam chho zel a ni lo. Pathian chu a awm tawp a ni.
 
Hetiang ngaihdan hian mi ril Augustine-a leh Thomas Aquinas-a angte kha a hneh em em a. Aquinas chuan thilsiamte angin Pathian hian hun hi a chhiar ve lo a ti a. Tawp chin awm lova hun indawt dan zel mila awm ni lovin Pathian chu “chatuana tun hun” a tihah a awm niin a sawi a, thil nihna tak zawng zawng chu a rualin a kutah a awm vek mai a ni.
 
Tunlaia quantum gravity chungchanga ngaihdan sawi honaah thil ni thei, beng verh deuh a rawn lang leh nawlh a. Physicist thenkhat, Juan Maldacena leh Leonard Susskind te tiamin, chuan spacetime pawh hi quantum entanglement hrang hrang inzawm khawm atanga lo chhuak a ni thei ang em tih theory an buaipui a. Nakina la hmuh chhuah leh turten spacetime hi amaha lo awm ni lova thil dang atanga lo chhuak a ni tih an rawn nemngheh phei chuan Bible ngaihdan hi a buk a rit lehzual ngei dawn a ni.
 
Bible chuan Pathian hi matter leh energy lo chhuahna ni mai lovin thilsiam zawng zawng lo chhuahna a nih thu a sawi fo a. Spacetime chu thil ril zawk atanga lo chhuak a nih phawt chuan Pathian hi chu thil ril zawk piah lama awm a ni ngei ang.
 
Sam 90 thu hi hemi chungchanga Bible thu langsar ber a ni hial awm e:
 
“Tlangte pian hmaa, leilung leh khawvel i din hma pawh khan, Chatuan ata chatuan thleng pawhin nang chu Pathian i ni.”
 
He changin a sawi loh hi han thlir daih teh ang. Bul tan leh tawp chin nei lo hun bi rei tak chhunga awm angin Pathian hi a sawi lo a ni. Chutih ahnekin Pathian hi thilsiam pawn lamah a dah daih mai.
 
Chu vang tak chuan, Bible hian relativity te, quantum mechanics te, spacetime te hi sawi lang hauh lo mah se tunlai science thiamnain a hmuh chhuah ril ber nena inhmeh rem thlap Pathian nihna min chhawp zawk a ni: hun pawh hi thilsiam zinga chhiar tel theih a ni ang tiin. Hun hi thilsiam a nih chuan, a Siamtu chu hun piah lama awm a ni ang.
 
Bible thu chhal laimu chu Pathian hi universe aiin a upa tih lam a ni lo. A thu chhal chu chu ai chuan a la ropui zawk: Pathian hi universe – leh chutiang zelin space, time, matter leh energy – awm chhan a ni ber zawk.



Midangte chhiartir ve la!

Discover more from NUN HRUAITU

Subscribe to get the latest posts sent to your email.